تحولات تاریخی، مسئولیت مدنی

دانلود پایان نامه

دیه غالبه غیر نقدی و از اموال معینی است که در اجرا عملاً به قیمت مال تبدیل می شود ولی جزای نقدی همیشه باواحد ریالی اعلام می شود.
دیه مخصوص جرائم علیه تمامیت جسمانی است ولی جزای نقدی علیه مرتکب جرم در انواع مجازات تعزیری اعمال می شود.
ب) تفاوت دیه با مسئولیت مدنی
در مسئولیت مدنی، مقصّر به جبران ضررهای حاصله از کار خود موظّف است و از این نظر، بین اضرار عمدی و غیر عمدی تفاوتی نیست، در حالی که در ضمان دیات، دیه به عنوان حکم شرع و اثر قهریِ جنایت، به اضرار غیر عمدی (خطا و شبه عمد) اختصاص دارد و حکم شرعی و اثر قهریِ اضرار عمدی در این موارد، قصاص است.
ترک فعل، موجب ایجاد ضمان نسبت به پرداخت دیه نمی‌گردد، اما در مسئولیت مدنی، انجام دادن فعل و ترک کردن فعل، در صورت وجود تقصیر، ایجاد مسئولیت مدنی را موجب می‌شود.
در ضمان دیات، دیه به عنوان خسارت شرعی از پیش برای قتل نفس و صدمات و جراحات بدنی تعیین شده و مقدار آن، مضبوط و تغییرناپذیر است، مگر در مواردی که پرداخت ارش لازم است، اما در مسئولیت مدنی، میزان خساراتی که زیان‌دیده می‌تواند مطالبه کند، از قبل معیّن نیست، بلکه مقدار آن، پس از تعیین میزان زیانی است که دادگاه به جبران آن حکم می‌دهد.
از نظر مرجع رسیدگی‌کننده که دادگاه کیفری یا حقوقی است و نیز آیین دادرسی حاکم بر آن، بین این دو مسئولیت تفاوت هست؛ برای نمونه، در صورت امتناع جانی از پرداخت دیه، می‌توان وی را تا زمان پرداخت آن، بازداشت کرد، اما در مورد خسارت ناشی از مسئولیت مدنی، چنین نیست و قانون منع توقیف اشخاص در قبال تخلّف از انجام دادن تعهّدات و الزامات مالی مصوّب 1352، حاکم است
گفتار دوم : تحولات تاریخی
الف) دوره پیش از اسلام
دین مسیحیت
علیرغم آنکه انجیل در هیچ حالتی از حالات جنایت بر نفس به گرفتن دیه به صراحت اشاره نکرده است ولی آنچه از محروم شدن مجنی علیه از خونخواهی و انتقامجویی و قصاص فهمیده می شود این است که معمولاً این مصالحه و سازش با مقداری از مال تحقق می یابد نه اینکه این گذشت به طور کلی صورت گیرد. به طوری که در گذشتهمسیحیت را قبول کردند و ملل دیگر تا زمان های نزدیک حتی حیوناتی را که سبب قتل انسان شده بودند برای جبران خون ریخته شده تحویل خانواده مجنی علیه می دادند و بدین وسیله موجب تسکین و آرامش خاطر مجنی علیه یا اولیای دم وی را فراهم می کردند. مطمئناً این روش خود نشانه ای از وجود دیه در دین مسیح است بخصوص آن که حیوان ها در آن زمان ها تنها وسیله داد و ستد و تجارت در میان مردم بوده اند. در دین مسیح عفو و دیه وجو د دارد ولی قصاص نیست.
دین یهود
دین یهود بر اصل قصاص که تلافی به مثل است استوار می باشد. هرگاه بر کسی آزاری رود این دین به آزار دیده حق می دهد که همان آزار را بر جانی وارد سازد. این حق برای مجنی علیه و هر فرد یهودی است که ببیند جرم ارتکاب شده و وجود خارجی یافته است بدون آنکه نیازی به حکم قاضی داشته باشد. حکم این اصل در قرآن کریم آمده است. نظام جرم و مجازات در نزد یهودیت بر پایه اصل مسئولیت فردی استوار است .
درتورات آمده است: « پدران برای پسران کشته نشوند و نه پسران به عوض پدران کشته شوند. هر کس برابر گناه خود کشته شود. »
در عین حال مبنای مجازات و عقوبت آنان بر پایه قصاص است. اصل قصاص چنان در تورات قوی است که حتی اگر حیوانات آسیبی به کسی برسانند قصاص می شوند. با توجه به تأکید آیین یهود بر قصاص نمی توان حکم به دیه در این دین یافت و صراحتی وجود ندارد که گرفتن دیه را مباح کرده باشد چرا که نص خاص به قصاص شامل بیمه جرائم متناسب با آن می باشد شامل تعدیات و تجاوزاتی که بر ضد شخص ارتکاب می یابد همچون ضرب و جرح و قطع و قتل.
در تورات در سفر خروج آمده است :
« هرگاه دو مرد با یکدیگر گلاویز شوند و هردو به زن آبستن صدمه وارد کنند که زن سقط جنین کند ولی به خود او آسیبی نرسد تاوان و غرامتی که شوهر او معین کند به اوپرداخته می شود و یا به حکم قاضی غرامت معین خواهد شد. »
این سند تنها مورد و مدرکی است که بجای قصاص دیه معین شده است در این حالت عوض مالی بجای قصاص معین نشده مگر آنکه صدمه ای بر مادر جنین وارد نشده باشد بلکه نتیجه فعل جانی سقط جنین باشد ولی اگر آسیب و صدمه ای وجود داشته باشد مجازات آن مقابله به مثل است.
با وجود آنکه دین یهود مقرر داشته است که هیچ کس مسئول کاری که بدون قصد و عمد از وی سرزند نیست ولی از این قاعده در مورد قتل غیر عمد خارج شده است. « در مورد قتل غیر عمد حکم شده است که جانی به شهر حرام(شهرهای امن) پناه برد و پیش از مدتی که برای ماندن در آنجا تعیین شده است از آنجا خارج نگردد و اگر قبل از موعد از شهر حرام خارج شود و یا به آن شهر نرود قتل او واجب است. »این موضوع نشان می دهد که حق اولیای دم در انتقام گیری از جانی ثابت و مسلم است.