حق تأمین اجتماعی، نهادهای اجتماعی

دانلود پایان نامه

مبحث اول) حق بر تأمین اجتماعی
گفتار اول) تأمین اجتماعی در اسلام
انسان به عنوان عضو جامعه دارای خواست ها، تمایلات و غرایز فراوانی است که ارضاء منطقی و اصولی آن برای نیل به زندگی شایسته ضرورت اجتناب ناپذیر دارد. خورا ک، پوشاک، مسکن، سلامتی، تشکیل خانواده و دیگر امور رفاهی از جمله حقوقی است که جامعه وظیفه دارد اولاً نسبت به این حقوق به دیده احترام بنگرد و ثانیاً برای تأمین و تضمین آنها یاری رسان افراد باشد.
تأمین اجتماعی بر اساس اصل مسولیت متقابل همگانی از پایه های اصلی عدالت اجتماعی است که در آن، افراد مردم مسول حمایت از یکدیگرند و توانگران موظف به تامین زندگی تنگدستان و در ماندگان می باشند. این تکلیف اجتماعی در دین اسلام بدین ترتیب مورد توجه قرار گرفته است که همه مسلمانان به منزله یک تن واحدند؛ همچنان که از قول پیامبر گرامی اسلام (ص) در این زمینه آمده است: مثل مؤمنان در دوستی ورحم و عطوفت نسبت به یکدیگر مثل یک تن است که اگر عضوی به شکوه در آید بقیه اعضا نیز به همراهی او به تب و تاب می افتند.
ایمان به قیامت و زندگی بی‌منتهای آخرت و وعده نعمت‌های بهشتی به کسانی که در راه خدا ایستادگی کنند، یکی از ارکان عقایدی بود که رسول خدا(ص) مردم را با آن آشنا کرد. این دو عقیده، پایه‌های استواری بود که سایر اجزا و عناصر فرهنگ جدید بر روی آن قرار گرفته و زمینه ی لازم برای پیاده کردن برنامه‌های تحول در سایر عرصه‌های زندگی از جمله الگوی تأمین اجتماعی را فراهم ساخت.
 پس از مهاجرت به مدینه، اولین اقدام پیامبر(ص) تأسیس، تقویت و سازماندهی نهادهای اجتماعی برای اعمال سیاست‌ها‌ی تأمین اجتماعی بود. خانواده اولین و مهم‌ترین نهاد اجتماعی است که کارکردهای مهمی در زمینه ی حمایت از کودکان، سالخوردگان، زنان و آسیب‌دیدگان ایفا می‌کند. این نهاد، پیش از اسلام نیز وجود داشت و پیامبر اکرم(ص) از جهات متعددی به تقویت آن پرداخت: اول، اصل تشکیل خانواده با تشویق جوانان و افراد مجرد به ازدواج مورد تأکید قرار گرفت. دوم، پیوندهای عاطفی میان اعضای خانواده، بخصوص میان همسران با یکدیگر و فرزندان و والدین، در سایه ارشادات ایشان استحکام بیشتری یافت. سوم، روابط اقتصادی و مالی میان اعضای خانواده مانند تقسیم کار بین زن و شوهر، وجوب نفقه همسر و ضرورت تأمین نیازهای فرزندان و والدین و در مراتب بعدی، سایر خویشاوندان تبیین گردید.
در میان موارد تحت پوشش الگوی تأمین اجتماعی صدر اسلام، رایج‌ترین آنها عنوان «فقیر» بوده است. این واژه، وقتی به‌تنهایی به‌کار می‌رود، موارد مشابهی چون؛ مسکین، سائل، محروم و یتیم را نیز در بر می‌گیرد. «فقیر» به کسی اطلاق می‌شود که به دلایل گوناگون مانند فقدان و یا کمبود درآمد، فوت سرپرست، بیکاری، بیماری، معلولیت، سالمندی و ازکارافتادگی قادر به تأمین مخارج زندگی خود نباشد. در چنین مواردی، جامعه، اعم از دولت و آحاد مردم، در مقابل تأمین نیازهای زندگی او مسئول بوده، او را تا حد رساندن به سطح زندگی سایر مردم مورد حمایت قرار داد. عناوین فقیر، مسکین و یتیم در موارد مصرف زکات، صدقات، انفاقات، خمس و فیء، که عمده منابع تأمین اجتماعی در صدر اسلام را تشکیل می‌داده‌اند، ناظر به تأمین این هدف می‌باشند(توبه: 60؛ انفال: 41؛ حشر: 7؛ بقره: 215 و 177؛ نساء: 36؛ اسراء: 26؛ روم: 38)
و یا امام علی (ع) در نهج البلاغه می فرمایند:
خدا را خدا را! در مورد طبقه پایین، آنها که راه چاره ندارند؛ یعنی مستمندان و نیازمندان و تهی‌دستان و از کارافتادگان، در این طبقه هم کسانی هستند که دست سؤال دارند و هم افرادی که باید به آنها بدون درخواست، بخشش شود، بنابراین، به آنچه خداوند در مورد آنان به تو دستور داده عمل نما! قسمتی از بیت‌المال و قسمتی از غلات خالصه جات اسلامی را در هر محل به آنها اختصاص ده و بدان! آنها که دورند به مقدار کسانی که نزدیکند سهم دارند… اگر یکى از سربازانت و کسانى که با دشمنان تو مبارزه مى‌کنند، به شهادت رسید، مانند یک وصى دل‌سوز و مورد اعتماد، جاى او را پر کن به‌گونه‌اى که اثر فقدان او در چهره آنان مشاهده نشود
آن حضرت در نامه دیگری، خطاب به قثم‌بن عباس، که از جانب ایشان والی مکه بود، می نویسند:
اموالی که در نزد تو گرد آمده و مربوط به خدا است، به دقت در مصرف آنها بنگر، و آن را مصرف عیالمندان و گرسنگان کسانی که در محل هستند بکن. آنچنان‌که به‌طور صحیح به‌دست فقرا و نیازمندان برسد و مازاد آن را نزد ما بفرست تا بین کسانی که اینجا هستند، تقسیم کنیم
گفتار دوم) حقوق تأمین اجتماعی در ایران
قانون اساسی ایران به حقوق زنان پرداخته و برای احقاق حقوق آن‌ها قوانینی را وضع نموده است. فصل سوم قانون اساسی ایران در اصول 19 و 20 بر اصل عدم تبعیض تأکید می‌کند و اصل 19 مقرر می‌دارد: «مردم ایران از هر قوم و قبیله‌ای که باشند از حقوق مساوی برخوردارند و رنگ و نژاد، زبان و مانند این‌ها سبب امتیاز نخواهد شد.» این اصل برای اعلام برابری حقوق زن و مرد است و این‌که قانون هر دوی آن‌ها را مورد حمایت قرار می‌دهد.
اصل 29 قانون اساسی نیز به‌صراحت از این حق حمایت می‌کند و می‌نویسد: «برخورداری از حق تأمین اجتماعی از نظر بازنشستگی، بیکاری و پیری، ازکارافتادگی، بی‌سرپرستی، درماندگی، حوادث و سوانح، نیاز به خدمات بهداشتی و درمانی و مراقبت‌های پزشکی به صورت بیمه و… حقی است همگانی.» دولت مکلف است طبق قوانین از محل درآمدهای عمومی و درآمدهای مشارکت مردم خدمات، حمایت‌های مالی فوق را برای یکایک افراد کشور فراهم کند.
اصل 21 قانون اساسی به‌صراحت از زنان حمایت کرده و دولت را موظف به رعایت این موارد کرده است: دولت‏ موظف‏ است‏ حقوق‏ زن‏ را در تمام‏ جهات‏ با رعایت‏ موازین‏ اسلامی‏ تضمین‏ نماید و امور زیر را انجام‏ دهد:
1. ایجاد زمینه‏‌های‏ مساعد برای‏ رشد شخصیت‏ زن‏ و احیای حقوق‏ مادی‏ و معنوی‏ او،
2. حمایت‏ مادران‏، به‌خصوص‏ در دوران‏ بارداری‏ و حضانت‏ فرزند و حمایت‏ از کودکان‏ بی‏‌سرپرست‏،
3. ایجاد دادگاه‏ صالح‏ برای‏ حفظ کیان‏ و بقای‏ خانواده،
4. ایجاد بیمه ی خاص‏ بیوگان‏ و زنان‏ سالخورده‏ و بی‌سرپرست‏،
5. اعطای‏ قیمومیت‏ فرزندان‏ به‏ مادران‏ شایسته‏ در جهت‏ غبطه ی آن‌ها در صورت‏ نبودن‏ ولی‏ شرعی.‏
این اقدامات همه برای ایجاد عدل و مساوات بین زنان و مردم و احقاق حقوق از دست‌رفته ی زنان است.