شرح قاعده
بر مبنای مفاد قاعده الفاظ ” المومنون ” یا ” المسلمون ” معرف به آل هستند بنابراین افاده عموم می‌کنند و شروط نیز جمع مضاف است که افاده عموم می‌کند.
این عبارت در مقام انشأ حکم است به عبارت دیگر لفظ کنایه از وجوب دارد و معنای آن این است که بر مؤمنین واجب است که نسبت به تعهدات و شروط خود ثابت قدم باشند و تعدی از شرط نکنند.
بحثی که در اینجا مطرح است این است که آیا منظور از شروط فقط شروط ضمن عقد است یا شروط ابتدایی نیز مشمول قاعد هستند؟
در مجموع شروط ضمن عقد نیز با دارا بودن شرایط زیر لازم الوفا خواهند بود.
الف) مقدور باشد
ب) دارای منفعت عقلایی باشد و بی فایده نباشد.
ج) مشروع باشد یعنی خلاف سنت و کتاب الهی نباشد.
د) مخالف مقتضای ذات عقد نباشد.
هـ) مجهول نباشد.
اگر شرط ضمن عقدی یکی از سه ویژگی اول را نداشته باشد فقط شرط باطل است اما اگر یکی از دو ویژگی آخر را نداشته باشد هم باطل است و هم مبطل عقد.
برخی از شروط را شروط فحوی می‌نامند که در عقد ذکر نشده‌اند اما از فحوی عقد استنباط می‌شوند مثل بکارت در عقد غیر مدخوله؛ این شروط را فقها جزء شروط ضمن عقد و لازم الوفا دانسته‌اند.
استدلال بر اساس قاعده المومنون عند شروطهم
وفا به عهد و تعهد به شرط از ابتدائی‌ات یک عقد صحیح است. وقتی یک نفر در قالب امین و یا در قالب اجاره برای کسی کاری را انجام می‌دهد حتماً عقدی بسته است که آن عقد شروطی دارد. از شروط همیشگی وکالت عدم دخل و تصرف وکیل در ثمن و مثمن است، البته اگر شرط دیگری نشده باشد. و همچنین از شروط اجاره نپرداختن به منافع شخصی در زمان اجاره است. همچنین مأمور خرید دولتی نیز قاعدتاً در قرارداری که با ارگان محل کارش امضا کرده است قید کرده است که در زمان انجام امور مربوط به کارش منافع خود را در نظر نگیرد.
بنا بر این تخطی از شرایطی که ذکر شد بر خلاف قاعده المومنون عند شروطهم خواهد بود.
المومنون عند شروطهم قبل از اینکه یک قاعده فقهی باشد، یک قرارداد اخلاقی پذیرفته شده بین تمام انسان‌هاست. لذا نیازی به تحقیق و تفحص ندارد. نه تنها بین شیعه و اهل تسنن راجع به مفاد این قاعده اختلافی دیده نمی‌شود بلکه هر عقل سلیمی در هر مذهب و اعتقادی این مسئله را می‌پذیرد.
5. 1. 7. 2. قیاس، منبع فقه اهل سنت
قیاس در لغت به معنای اندازه‌گیری، سنجش و برابری است و در اصطلاح عبارت است از سرایت دادن حکم از موضوعی به موضوع دیگر به جهت اشتراک دو موضوع در علت حکم.
الف) اقسام قیاس