علی بن الحسین، فقهای امامیه

دانلود پایان نامه

قانون رومی یکی دیگر از وانین مهم دنیای مغرب زمین در اعصار گذشته است و از این جهت منبع تاریخی مهمی برای بیشتر قوانین غربی زمان حاضر است. از مشهور ترین قوانین روم قانون الواح 12 گانه است. نظام دیه در روم وجود داشت چرا که قانون الواح تصریح دارد بر امکان داشت توافق و سازش که میان جانی و مجنی علیه به پرداخت مبلغی از مال که جانی به مجنی علیه بپردازد مانند آنجا که از خونخواهی به چیزی دیگر تن در می دادند. نظام دیه در دو جرم جنایت بر نفس و سرقت به طرق گوناگون نزد رومیان به اجرا درآمده است. قانون الواح دوازده گانه درباره دیه نفس نصی ندارد ولی این عدم نص به معنی این نیست که قانون مزبور دیه را نمی شناخته است. عده ای در این مورد عقیده دارند که علت عدم تصریح بر مجازات قتل آن است که در زمان نوشتن این قانون در روم حکومت قدرتمندی وجود داشته است که انتقام گیری و و خونریزی را منع می کرده است و در عین حال همان کیفر یعنی قتل را خود در جنایت بر نفس اعمال می کرده است. مجازات هایی که به وسیله دادگاه ها به وسیله جانی اجرا می گردد یا اعدام بود یا پرداخت دیه مالی. مقدار دیه هم سی گاو نر و دو رأی میش بوده است. بدین ترتیب باید گفت حقوق روم نظام دیه و ضوابط آنرا پذیرفته است.
در بین جامعه انگلستان اولین قانونی که بصورت مدون نوشته شد « قانون ساکسونی» بود که در قرن 7 م عرضه شد. در این قانون نظام کاملی برای جبران و کاهش ضرر جانی آمده است و این عوض ها برای جبران ضرر و زیان ها بصورت عرف مقبول در آن جامعه بکار بسته می شد. هدف از ایجاد این ضوابط حفظ خون ها و هدر نشدن آنها است. در این قانون برای دیه نفس و اعضاء توامان احکامی مقرر است. بطوری که هر کس سبب شود در کندن ناخن بزرگ بر او واجب است که به مجنی علیه عوض را بپردازد که مقدار آن سی اسکاتاس بود. در مورد دیه نفس از طریق مصالحه طرفین نزاع و رضایت آنان معین می گردید. برای آنان ممکن بود که بر روی هر نوع عوض و تعیین مقدار آن توافق و صلح کنند. مقدار دیه ای که جانی به خانواده مجنی علیه می پرداخت در حالات مختلف همانند جامعه اعراب جاهلیت متفاوت بود. چون جامعه انگلیسی در آن زمان از طبقه بردگان که تابع فئودال ها بودند تشکیل می شد دیه مقتول BLOODMONEY میان سه گروه یعنی شاه و فئودال و خانواده مجنی علیه تقسیم می شد.
علت بهره مندی شاه از این دیه بخاطر آن بود که یکی از رعایای خود را از دست داده است و فئودال بخاطر اینکه یکی از زیردستان خود را از دست داده است و بقیه آن هم نصیب خانواده مجنی علیه می شد. این در حالی است که در این زمان کیفر سرقت یک شیلینگ اعدام و کیفر زن جنایتکار سوزانده شدن در آتش است. در واقع می توان گفت در جامعه انگلستان هم دیه و ضوابط و مقررات آن در قالب کاهش و جبران ضرر جسمانی و به رسمیت شناخته شده بود و حق اولیه برای مجنی علیه و خانواده وی همان اعدام( قصاص) جانی بوده است.
ب) دوران حقوق اسلام
قبل از ظهور اسلام در میان اعراب نظام دیه اجباری رواج نداشت و پرداخت دیه یا خونبها در قالب نظام اختیاری دیه به ندرت اجرا می شد. در ایجاد و دوام این وضعیت علل و عوامل گوناگون مؤثر بود که می توان به خوی انتقامجویی که از ویژگی های بارز جوامع عربی بود و روحیه جنگ آوری و سلحشوری و زورمداری که مبنای هرگونه حقی را بر پایه قدرت می دانست و انتقام جمعی که یک وظیفه تلقی می شد، اشاره کرد. عرب جاهلیت به صورت قبایل دشمن و رقیب یکدیگر بودند و همیشه با هم در جنگ بودند. پیش از اسلام مجازات قتل به وسیله اولیای دم مقتول تا 5 نسل ادامه داشت و به همین جهت همیشه قتل به جنگ های خانوادگی متمادی منتهی می شد که ممکن بود با پرداخت خونبها( دیه) سرانجام قرارداد ترک مخاصمه بین خانواده ها امضاء شود. خونبها اول 10 شتر بود که در قرن پیش از اسلام به 100 شتر رسید. دیه قبل از اسلام و در زمان جاهلیت در میان اعراب شناخته شده بود ولی به یک مقدار واحد و یکسانی نبود. مقدار و نسبت آن از یکطرف به نفس و طرز تفکر اشخاص خونخواه و از طرفی به مقام و منزلت و موقعیت اجتماعی مقتول بستگی داشت و اینگونه مقدار آن در نوسان و تغییر بود. هر خانواده ای سعی می کرد که در عوض گرفتن انتقام از افراد قبیله خونبها بگیرد و همواره این امر باعث غرور قبیله ای می شد که افراد قبیله هر چه زودتر خونبها را از افراد قبیله خود جمع آوری و تحویل زیاندیده بدهند. قبل از اسلام مسئله دیه مطرح بوده ولی مقدار آن در ابتداء 10 شتر بود ولی به مرور این مقدار به 100 شتر رسید. در این رابطه واقعیتی در قبل از اسلام بوده است بدین ترتیب که وقتی عبدالمطلب چاه زمزم را حفر می کرد قریش با او منازعه پرداختند. او با خدای خود عهد کرد اگر خداوند به او 10 پسر بدهد تا در انجام چنین کارهایی از او حمایت کنند یکی از آنها را در راه خدا قربانی کند. با تولد عبدالله مقدمات عمل کردن به نذر آماده شد. عبدالمطلب همه فرزندان خود را جمع کرد و در مورد نذر خود صحبت کرد. همه فرزندانش رضایت دادند و قرعه گرفتند، قرعه بنام عبدالله افتاد. عبدالمطلب او را به قربانگاه برد و همه مردم را جمع کرد. برادران عبدالله و جماعتی از قریش ممانعت کردند گفتند که تا جای عذر باقی است نمی گذاریم عبدالله قربانی شود، ناچاراً عبدالمطلب را راضی کردند که نزد زن غیبگویی برود و هر چه او گفت عمل کند. زن غیب گو گفت بین عبدالله و 10 شتر قرعه بزنید اگر بنام شتر افتاد شتر را قربانی کنید و اگر بنام عبدالله افتاد به شتران بیافزائید تا قرعه بنام شتر بیافتد. آنها میان عبدالله و شتر قرعه گرفتند و قرعه بنام عبدالله افتاد ده ده بر شتر افزودند تا به صد رسید آنگاه قرعه بنام شتر افتاد و به این راضی شدند که 100 شتر را قربانی کنند. از آن تاریخ به بعد 100 شتر دیه انسان تلقی می شد و گاو و گوسفند نیز بعنوان دیه انتخاب می شد.
ابن اثیر دانشمند دیگر اسلامی در مورد مبنای صد شتر در دیه می نویسد:
« فردی یهودی بنام اذنیه که همسایه عبدالمطلب بود مال فراوان داشت و شغلش تجارت بود. روزی حرب ابن امیر بر او غضب کرد و دو جوان به نام های عامربن عبدمناف بن عبدالدار و خمربن عمربن کعب ابوبکر را واداشت تا وی را به قتل برسانند و اموالش را تصاحب کنند. آن دو چنین کردند و اذنیه را کشتند و اموالش را به غارت بردند. عبدالمطلب از این واقعه به خشم آمد و برای پیدا کردن جانیان جستجوی فراوان کرد تا سرانجام آنها را یافت. جانیان از بیم جان به حرب پناه بردند، عبدالمطلب بسیار عصبانی شد و حرب را مورد سرزنش قرار داد و از او خواست تا جانیان را به دست او بسپارد ولی حرب از انجام این کار خودداری کرد تا سرانجام شخصی بنام نفیل بن عبدالغری به داوری نشست و حرب را وادار کرد تا 100 شتر بعنوان دیه به پسر عموی مقتول بپردازد و آنچه از اموال وی تصاحب نموده است برگرداند »
در مورد قرار دادن مبنای سکه های دینار و درهمبرای تعیین میزان دیه باید گفت که در عصر جاهلیت در عربستان دینار رومی وسیله تجارت و دادوستد بود و این ترتیب تا سال 74 هجری جریان داشته است و از این سال کم کم موضوع ضرب سکه های اسلامی مطرح شد و عبدالمطلب، محمدبن علی بن الحسین معروف به امام باقر را از مدینه به دمشق خواست و او این فکر را پیشنهاد کرد و مشکل را حل نموده است. و بدین ترتیب عبدالملک بن نردان اوینی کسی بود که اقدام به ضرب سکه دنیا اسلامی کرد. معلوم می شود که موضوع ضرب دینار بر طبق طراز اسلامی از سال 74 هجری آغاز شده و وزن دینار اسلامی برابر وزن دینار رومی و به اندازه وزن یک مثقال شرعی بوده است. درهم هایی که در عصر جاهلیت وسیله دادو ستد در عربستان بوده است از مسکوکات عصر ساسانی ایران بود و اوزان گوناگون داشته و در زمان خلیفه دوم وزن متوسطی که هر 10 عدد آن برابر 7 مثقال بوده است پدید آمده و ملاک اخذ دیه و زکات قرار گرفته است.
نهایتاً می توان گفت عده ای نذر عبدالمطلب را مبنی بر قربانی کردن یکی از فرزندانش علت نوسان میزان دیه از 10 به 100 شتر می دانند عده ای هم بر این عقیده هستند که عبدالمطلب اواین کسی بوده که دیه مقتولا را 100 شتر معین کرد و به دنبال آن اعراب این رویه را ادامه دادند. عده ای هم بر این عقیده هستند که بانی 100 شتر دیه نضیربن کنانه و ابوسیاره بوده است. در این زمان در کنار 100 شتر هم 200 رأس گاو و 1000 گوسفند بعنوان یکی از مقادیر معادل برای دیه انسان در نظر گرفته شد. بطور کلی می توان گفت که قبائل عرب جزیره العرب در جاهلیت نظام پرداخت دیه را در حل و فصل منازعات خونی در میان خود می شناختند. قبول دیه یا عدم آن به خواست مجنی علیه یا قبیله او بستگی داشت. مردم عصر جاهلیت به حق خود در خونخواهی تمسک می کردند و ممکن بود در ازای کشتن یک فرد چند نفر از قبیله جانی کشته شوند. ولی قبائل و خانواده ها معتقد بودند اگر چه این روش موجب تشفی خاطر و آرامش مجنی علیه و خانواده او خواهد بود ولی ضرر وارده بر آنان را جبران نمی کند چنانکه برایآنان این نکته معلوم و روشن شد که پناه بردن به قدرت و زور در بسیاری از موارد به جنگی منتهی می شود که حاصل آن ضرر های مالی و جانی بیشتری است. از این لحاظ کوشیدند که یک عوض و ما به ازاء برای آن به وجود آوردند. پذیرش فکر ما به ازاء عوض و بدلی برای قصاص تحولی عظیم در زندگی قبائل عرب به وجود آورد و برای آنان این امکان فراهم گردید که مالی و هدیه ای عوض از انتقامجویی پذیرفته شود. دیه به منزله عوضی بود که آتش کینه و خشم را در خانواده مجنی علیه فرو می نشاند در عین حال برای گرفتن دیه و حل مسالمت آمیز منازعات خونی گاه اعراب پافشاری می کردند و به دیه گیرنده ایراد می گرفتند که چرا بجای خونخواهی و تشفی قلب به گرفتن دیه رضایت داده است. اگر آن تلاش ها بجای آنکه صرف جنگ شود در کارهایی مصروف می شد که برای آنان رفاه و پیشرفت قبیله را در پی داشت انان برای همیشه در نعمت های پایدار به سر می بردند.
« پس از سازش سنگینی دیه بر روی همه افراد قبیله پخش می شد و قبیله پرداخت دیه را به عهده می گرفت »
با ظهور اسلام این مردم جاهل و پراکنده تدریجاً به وحدت و برادری سوق داده شدند و از تاریکی ها به نور ایمان هدایت و راهنمایی شدند. چنانکه این روش اسلام به ریشه کن کردن تمام سنت های غلط و ناپسند می انجامید که در جاهلیت متداول بود. پس از ظهور اسلام اولین دولت واحدی که در جزیره العرب تشکیل شده و دارای واحد و فراگیر بود همان دولتی بود که پیامبر اکرم (ص) در هنگام هجرت به مدینه آن را تأسیس کردند. اولین قانون این دولت همان صحیفه یا میثاق مشهوری است که ایشان آن را در سال یکم هجرت صادر کردند و دستور دادند آن را بنویسند. این صحیفه از اسناد مهم تاریخ است و از مهمترین منابع دیه در شرع و حقوق اسلام در قرآن کریم( سوره نساء آیه 92) است. این سند مهم اسلامی بعضی از کارها مانند خونخواهی از غیر جانی و حمایت از وی به وسیله قبیله اش یا قبیله دیگر را حرام کرد و در عوض به انجام کارهایی مانند پرداخت دیه و فدیه تشویق کرد. به طور کلی وضع دیه که قوم عرب این واژه را برای عوض مالی در جنایات بگزیده بودند به آنجا منتهی شد که از عصبیت قبیله ای که در جاهلیت مرسوم بودبرگشت و با آن دوره ارتباطش را قطع کرد. دین اسلام ضمن تأیید نهاد دیات آن را بر ضوابط خاصی استوار کرد. در خصوص قتل عمد در صورتی که جانی بخواهد دیه را از جنس شتر بدهد بر طبق روایات گوناگون باید 100 شتر یعنی شتری که 5 سال از سن او گذشته و وارد سال ششم شده یاشد بپردازد. ولی در مورد قتل شبه عمد و غیر عمد سن خاصی برای شتران دیه معتبر دانسته شده است و به همین دلیل فقها نیز در صدد آمدند نظر نهایی را در این مورد ارائه دهند. شیخ طوسی در این زمینه می گوید:
« اختلافاتی که میان روایات وارد شده در مورد سن شتران در قتل غیر عمد و شبه عمد وجود دارد بدین صورت قابل توجیه است که بگوییم حاکم شرع یا امام مسلمانان با توجه به اوضاع حاکم بر قضیه می تواند به هر دسته از روایات که مصلحت بداند عمل کند. »
در خصوص میزان دیه از جنس گاو تعداد معتبر و درست 200 گاو است و تنها اختلافی که در این میان وجود دارد سنین متغییر و تأثیر در ارزش مادی دیه است. عده ای از فقها این سن را در مورد گاو معتبر و صحیح دانسته اند. صاحب جواهرالکلام نیز اگر چه خود تصریح می کند که دلیل بر اعتبار سن در گاو نیافته است اما به جهت اینکه با حرف کسانی چون شیخ طوسی مخالفت نکرده باشد که مسنه بودن را در گاو مهممی داشت بنابر احتیاط معیار سن را در ارزش گاو برای دیه نیز پذیرفته است. در حال در بین روایات ما روایتی که در آن برای این جنس نیز چون شتر جنس معین و معتبر شده باشد وجود ندارد.
یکی از مقادیر جایگزین دیه، گوسفند است که در این رابطه که یکی از انواع دیه نفس 1000 گوسفند است که در این مورد در میان فقهای امامیه هیچ اختلافی وجود ندارد ولی در اینکه وجود سن خاصی در گوسفندان معتبر است یا نه روایت و قول صریح وجود ندارد. نکته قابل ذکر آن است که در پاره ای از اقوال تعداد گوسفندان 2000 رأس تعیین شده است و فقهای ما چون این مقدار را خلاف عددی که در روایات دیگر تعیین شده و اجمال و توافق بر آن است دیده اند در صدد توجیه آن برآمده اند. در این زمینه امام صادق (ع) فرمودند:
« دیه نفس بر کسانی که گوسفند داشته باشند 2000 گوسفند که قیمت هریک نصف دینار است مقرر شده است. »
و یا در جای دیگری می فرمایند: « دیه قتل عمد صد شتر نر که وارد سال ششم زندگی خود شده باشند است و اگر شتر یافت نشود در ازای هر شتر 200 گوسفند نر داده می شود » و در جای دیگر می فرمایند : « در دیه قتل 100 شتر نر که داخل 6 سالگی شده باشند، اگر یافت نگردید بجای هر شتر 20 گوسفند نر، در واقع 20 گوسفند نر بجای هر شتر یا 1000 قوچ که همان گوسفند نر بزرگ است.»
عده ای از فقها در این زمینه عقیده دارند که چون بادیه نشینان عرب یعنی کسانی که بر آنها پرداخت شتر به نحوی که وجوب مقرر شده است، از دادن شتر امتناع می کنند در این صورت به جهت خودداری آنان از پرداخت، آنان را موظف و مجبور می کنند که به ازای هر شتر 20 گوسفند نر بعنوان دیه بپردازند. از سوی دیگر تمام اقوال و روایاتی که دیه را 2000 رأس تعیین کرده اند همه در مقام تغلیظ دیه در موارد قتل عمد و شبه عمد وارد شده اند و از این رو ممکن است بگوییم در اینگونه موارد نظر حاکم دخیل بوده است و او می تواند بعنوان تغلیظ دیه بر تعداد دیه بیفزاید و از طرفی در این روایات گوسفند بعنوان قیمت شتر تعیین شده است. می توان گفت که امام علی (ع) به جهت حفظ تغلیظی که در شتر وارد شده است در مورد گوسفند چنین حکم داده است. اگر آنچه که به عنوان هزار گوسفند، دیه قتل خطایی است، گفته می شود که جانی می بایستی در قتل های عمد و شبه عمد هزار قوچ به عنوان خونبها بپردازد. با توجه به اینکه قیمت قوچ بالاتر از قیمت گوسفند معمولی است برای همین به طریق دیگری ارزش مالی دیه در قتل عمد و شبه عمد افزایش یافته است.
در خصوص اینکه دویست حله یکی از مقادیر دیات باشد اختلافی وجود ندارد. آیت اله خویی در اثر خود در این مورد می نویسد:
« دلیل اصلی این موضوع که از اجناس دیه 200 حله است اجماع و پذیرش جمعی فقهای امامیه است که در آن هیچ تردیدی وجود ندارد و اگر از اجماع بگذریم این موضوع تنها در 2 روایت یعنی صحیفه ابن ابی عمیر از جمیل ابن دراج و صحیحه عبدالرحمن بن حجاج وارد شده است که با هیچکدام از آنها نمی توان این موضوع را ثابت کرد. زیرا روایت اول موقوفه است و در روایت دوم نیز ابن حجاج این موضوع را از امام معصوم نقل نکرده است بلکه آن را از ابن ابی لیل نقل کرده که او نیز به نوبه خود آن را به صورت مرسل از پیامبر اکرم (ص) نقل می کند. البته لازم به ذکر است که در روایت ابن ابی عمیر اشاره ای به تعداد حله هایی که از جانی دریافت می شود نشده و تنها در این حد گفته شده است که از صاحبان حله ، حله گرفته می شود. »