کودکان و نوجوانان، رسانه‌های دیداری

دانلود پایان نامه

کودکان و نوجوانان در روند رشد و بلوغ و پس از آن برای ورود به جامعه دارای نیازهای اساسی هستند که
چنانچه به نیازهای واقعی آنان در دوران کودکی و نوجوانی توجه نشود چه بسا خسارت‌های غیر قابل جبرانی
بر جامعه تحمیل خواهد شد. در واقع این نیازها از حقوق کودکان به شمار می‌آید که باید بدان توجه نمود.
کودک و رسانه به دلایل فراوان، ارتباطی دو سویه، مستمر و مؤثر دارند؛ به این معنی که هم کودکان از جدی‌ترین علاقه‌مندان و متقاضیان رسانه‌های نوین، خصوصاً تلویزیون هستند و هم رسانه‌ها تمایل شدید به سرمایه‌گذاری برای تولید برنامه‌های کودک و نوجوان وجذب نسل‌های جدید دارند. به گونه‌ای که مطالعات نشان می‌دهند، کودکان و نوجوانان یکی از اهداف عمده برای مسئولان زمان‌بندی پخش برنامه‌های تلویزیونی هستند و تقریباً در تمام نقاط جهان صرف هزینه و ساعات پخش برای کودکان در حال افزایش است.
آنچه که از مفاهیم اسلامی و آیات قرآن کریم و روایت‌های پیامبر مکرم اسلام (صلی الله علیه و آله) و سیره‌ی ائمه‌ی معصومین (علیهما السلام) بر می‌آید، اینست که کودک دارای عواطف لطیف اخلاقی است که در بستر زمان به صورت مرحله‌ای و گام به گام شکل گرفته و به شکوفایی و رشد می‌رسد. این رشد نیازمند محیط آموزش و پرورش سالم و مناسب است (چه آموزش و پرورش سنتی و چه مدرن) تا به تدریج از بالقوه به بالفعل درآید. همچنان که بدن کودک برای سالم ماندن به انواع غذاها نیازمند است، برای رشد فکری او نیز باید بستر و محیط را آماده نمود و اسباب و لوازم مناسب را در جهت حصول به این نتایج مهیا کرد. علیرغم اینکه مکتب اسلام حقوق کودک را با ویژگی‌های گسترده‌ نگاه می‌کند و نگاه ژرفی را در مواجهه با شخصیت کودک در نظر می‌گیرد. ولی باید توجه داشت که در شرایط مختلف و برداشت‌های غلط یا تفاسیر نامناسب از برخی واژه‌ها یا مفاهیم، سبب شده از نیت‌های معصومانه‌ی کودکان سوء استفاده شده و شاهد مصائب زیادی برآنان را نظارگر باشیم.
وقتی خداوند یا قانون الهی که توسط پیامبران و اولیاء خداوند تشریح می‌گردد و یا قانونی که توسط حکومت وضع می‌شود، انجام کاری را اجازه داده و یا آن را منع نکرده باشد، کودک و یا نوجوان حق دارد از آن بهره‌مند شده و آن را انجام دهد. مثل حق زندگی، حق دانایی (از طریق تحصیل) یا حق تفکر یا حتی حق بازی که نقش اساسی در خلاقیت کودکان ایفا می‌نماید. با توسعه جوامع، کودکان حقوق دیگری دارا شدند، مانند حق داشتن هویت، تابعیت، داشتن خانواده، رفاه اجتماعی، آموزش و پرورش (تعلیم و تربیت)، آزادی فکر، تصمیم‌گیری و … البته این مباحث منحصر به دین اسلام نیست بلکه همهٔ ادیان الهی بر آن تأکید دارند اسلام نیز با گستردگی آن را بیان نموده است.
پیامبر (صلی الله علیه و آله) کراراً در روایات خود با استناد به آیات قرآنی تأکید دارد، کودکان حقوق مسلمی را دارا هستند که می‌بایست بدانها توجه نموده و به نحو شایسته به آنان پاسخ داد. حتی در احترام به حقوق کودکان و نقش مهم آن در تربیت فکری، در وقت ادای نماز که آنان به بازی مشغول بودند ممانعت نمی‌کرد و آن را جزئی از حقوق کودک معرفی می‌نمود. یکی از رفتارهای زیبای رسول اکرم (صلی الله علیه و آله) سلام کردن به کودکان بود. او به کودکان احترام می‌گذاشت و خواهان آن بود که کودکان در محیط اجتماع وارد شوند. انس‌بن‌مالک می‌گوید: پیامبر (صلی الله علیه و آله) در راهی با چند کودک خردسال مواجه شد و به آنان سلام کرد و غذا داد. پیامبر (صلی الله علیه و آله) همچنین هر روز صبح بر سر فرزندان و نوه‌هایشان دست نوازش می‌کشیدند. در روایتی از پیامبر (صلی الله علیه و آله) آمده است: «دل کودک و نوجوان به مثابه‌ی زمینی مستعد است که آنچه
کاشته شود همان درو خواهد شد.»
شخصیت کودک با احترام گذاشتن به او در حضور مردم بهتر تقویت می‌شود. پیامبر (صلی الله علیه و آله) به این وسیله روش صحیح پرورش کودک را به مردم می‌آموخت. به این جهت پیامبر سفارش زیادی به بوسیدن فرزند دارد و فرمود: کسی که فرزند خود را ببوسد خداوند برای او یک حسنه می‌نویسد و کسی که فرزند خود را خوشحال
کند، خداوند نیز روز قیامت او را خوشحال می‌کند.
در روایات دینی بر ضرورت توجه به نشاط، تحرک و بازی‌های کودکانه، به ویژه در هفت سال نخست زندگی و تقدم زمانی آن بر آموزش سواد و احکام مذهبی تأکید گردیده است.رسول خدا (صلی الله علیه و آله) در سخنی مردم را به ورزش و تربیت بدنی چنین تشویق فرموده است: «عَلِّموا اَوْلادَکُم السَّباحَهَ و الرِّمایَهَ به فرزندانتان شنا و تیراندازی بیاموزید.» چنان که نزد روان شناسان و دانشمندان علوم تربیتی مشهور است، سلامت جسمی تأثیر روشنی بر سلامت روانی دارد.
این همه در حالی است که خو گرفتن آنان به برنامه‌های تلویزیونی و اخیراً بازی‌های رایانه‌ای از تحرک جسمانی کودکان کاسته و آنان را از بازی با همگنان خود محروم ساخته است. دیر خوابی، کاهش میزان استراحت و ورزش، چاقی، تنبلی و تن‌پروری از آسیب‌های جسمی و رفتاری است که در صورت افراط اطفال در استفاده از رسانه‌های دیداری، می‌توان انتظار داشت.
به تعبیر حضرت علی (علیه السلام) نیز: «قلب نونهالان همانند زمین کاشته نشده، آماده پذیرش هر بذری است که در آن پاشیده شود»؛ به همین جهت است که از نظر ایشان و دیگر پیشوایان و راهنمایان دینی شتاب، حساسیت و دقت در آموزش و تربیت اطفال از حقوق آنان و از تکالیف پدران و مادران است. حضرت علی (علیه السلام)، در نامه‌ای طولانی و سرشار از نکته‌های تربیتی و انسان‌ساز خطاب به فرزند گرامی خود و پس از اشاره به تأثیرپذیری کودکان و تشبیهی که ذکر شد، بلافاصله می‌افزایند: «پس در تربیت تو شتاب کردم، پیش از آن که دل تو سخت شود و ذهن تو به چیز دیگری مشغول گردد و در ابتدای این راه تصمیم گرفتم کتاب خدای توانا و بزرگ را همراه با تفسیر آیات، به تو بیاموزم و شریعت اسلام و احکام آن از حلال و حرام را به تو تعلیم دهم و به چیز دیگری نپردازم.» نکته جالب توجه دیگر آن است که در ادامه این گفتار که در حقیقت دیباچه منشور تربیتی و آموزشی پدری مهربان و دانا به شمار می‌رود، امام علی (علیه السلام) به هراس خود از رو به رو شدن فرزند نو پای خویش با پیام آفرینان مغرض و گوناگونی اشاره می‌کند که ممکن است با هجوم خود به فضای ذهن و اندیشه او، حقیقت را مشتبه سازند؛ «از آن ترسیدم که مبادا خواسته‌های نفسانی و نظریاتی که مردم را دچار اختلاف و گمراهی کرد و کار را بر آنان شبهه‌ناک ساخت، به تو نیز هجوم آورد. گرچه آگاه ‌کردن تو را نسبت به این امور خوش نداشتم، اما آگاه شدن و استوار ماندنت را ترجیح دادم تا دچار هلاکت‌های اجتماعی نگردی.»
بنابر آنچه که در مورد حقوق کودکان در روایات متعدد بیان کردیم و از آن جایی که رسانه‌ها و کودکان با هم ارتباطی دو سویه دارند لذا برای تنظیم رابطه کودک و رسانه و حمایت از حقوق اطفال در این زمینه، تدوین سیاست‌ها و برنامه همه جانبه و هماهنگی که خانه، مدرسه و جامعه را در بر گیرد، ضروری است و البته این گفته به معنای نادیده گرفتن نیازها و بایسته‌های حقوقی نیست. بدون تردید تصویب قانون نیز برای اطمینان از اجرای سیاست‌ها و برنامه‌های مدون الزامی است. این قوانین در مرحله نخست باید ناظر به چگونگی فعالیت‌های رسانه‌ای و تعیین معیارها و ضوابط تولید باشد و در مرحله بعد با تبیین حقوق کودک در این عرصه، زمینه ساز دفاع قانونی از آنان گردد.
2.2.2. زنان
تقسیم بندی جنسیتی زمانی اهمیت و ضرورت می‌یابد که خصوصاً در بحث تبلیغات، تکنیک‌های جذب مخاطب، روش‌های اقناعی، ساختارهای تحریکی و تهییجی، نگاه‌های زیبایی شناختی، سوء استفاده‌های جنسیتی از اندام و نگاه‌های زنانه و …. با واقعیت‌های موجود در رسانه‌های مدرن دنیای امروز مواجه شویم. در مواردی که استفاده ابزاری از زنان، در راستای اهداف اغلب اقتصادی و منفعت‌طلبانه صاحبان رسانه‌ها، گاه به عنوان اصلی مسلم و مقبول، مفروض است.
از آن‌ جایی که تمام خلقیات،‌منش و چارچوب شخصیت یک فرد از کودکی در خانواده انسجام یافته و شکل می‌گیرد، بخشی از حفاظت و کیاست از حریم این نهاد بر عهده نظام‌های حکومتی است. در کشور ما زن مظهر خلاقیت خداوند و عنصر اساسی در تشکیل خانواده در طول قرون و در مکاتب و مسلک‌ها و جوامع مختلف، از نظر مقام و موقعیت و معرفی هویت، همواره فراز و نشیب‌هایی را طی کرده است. گاهی تا حد یک کالا تنزل یافته و گاهی نیز از آن به عنوان «آیت» الهی یاد شده است. در قرآن و احادیث و روایات مختلف از امامان و رهبران دینی نیز بر نقش محوری و جایگاه والای زن در تمامی مرحله‌های زندگی تأکید شده است. روشن است که تبیین کلی جایگاه زن در نگاه اسلامی بحث مفصلی است و در این پایان‌مجال پرداختن به همه آن وجود ندارد، به همین جهت به برخی از مهم‌ترین آنها اشاره می‌شود:
1ـ برابری زن و مرد در کرامت ذاتی
قرآن کریم در داشتن کرامت ذاتی، هیچ فرقی بین مرد و زن نمی‌گذارد، بلکه به طور مطلق می‌فرماید:
(و لَقَدْ کَرَّمْنا بَنی آدَم ما فرزندان آدم را بسیار گرامی داشتیم‌.) عبارت «بنی آدم» تصریح در نوع انسان است که به مرد و زن به صورت تساوی اطلاق می‌گردد. در نگاه قرآنی، انسان چه زن و چه مرد، در میان همه مخلوقات عالم در بهترین شکل از نظر صورت و سیرت آفریده شده است: (لَقَدْ خَلَقْنَا الاِنْسَانَ فی اَحْسَنِ تقویم هر آینه انسان را در بهترین صورت ممکن آفریدیم.)
2ـ توصیه ویژه در مورد نقش همسری و مادری زنان
زن از نظر اسلام امانت خدا در دست شوهر و از نظر دخالت در امور زندگی شریک مرد و از نظر تربیت فرزندان مادر خانواده است‌.قرآن کریم در موارد مختلف بر داشتن رفتاری نیکو با زنان تأکید دارد: (و عاشِروُهنَّ بِالمَعروفِ: با آنها با نیکی رفتار و زندگی کنید.) و حتی در مواقعی همچون جدایی نیز رعایت این مسئله را ضروری می‌داند. معروف همان چیزی است که متضمن هدایت عقل و حکم شرع به فضیلت و محاسـن خلـق نیکو و داشتن رفتار