آن چه گذشت درباره دیدگاه فقیهان در تحقق موضوع دفاع سازمان یافته از سرزمین و جامعه اسلامی در مقابل تجاوز دشمنان خارجی بود. اینک می خواهیم نظر فقیهان را در مورد تحقق موضوع دفاع فردی یا گروهی از جان و عرض و مال مطرح سازیم.
چنان که گذشت، تا پیش از محقق حلی مباحث مربوط به این نوع دفاع در ذیل مبحث محارب مطرح می شد. فقیهان در این دوره از واژه هایی مانند «اظهر السلاح»، «دخل» و… استفاده کرده اند. این تعبیرات نشان می دهد که فعل و قریب الوقوع بودن حمله و تجاوز را در تحقق عنوان دفاع کافی می دانستند و بنابراین دفاع پیشگیرانه را در حوزه دفاع از جان و ناموس قبول داشتند.
بعد از محقق که مباحث این نوع دفاع به طور مستقل عنوان شده، فقیهان با صراحت بیش تری درباره بحث اظهار نظر کرده اند. محقق در شرائع نوشته است:
لایبدأه مالم یتحقق قصده الیه؛ تا قصد حمله متجاوز برای مدافع محرز و محقق نشود، نباید دفاع را آغاز کند .
گرچه محقق در مورد این که در چه زمانی قصد محقق و محرز است و این که آیا لازم است علم به تحقق قصد باشد یا ظن و اطمینان کافی است اظهار نظری نکرده، لیکن صاحب جواهر در توضیح عبارت فوق، ظن به تحقق قصد را کافی دانسته است (جواهر الکلام، ج41، ص656). بعد از محقق عده ای از فقیهان عیناً عبارت او را تکرار کرده اند.
گروهی از فقیهان در مورد لزوم علم یا کفایت ظن اظهار نظر کرده اند. فخرالمحققین تصریح کرده است که علم به قصد لازم است: «ولایبدأ الاّ مع العلم بقصده (ایضاح الفوائد فی شرح القواعد، ج4، ص545). آغاز نمی کند دفاع را مگر با علم به قصد متجاوز.» در مقابل، شهید اول تصریح کرده است که ظن کفایت می کند: “لایبدأ الاّ مع العلم بقصده أو ظنه26(الدروس ،ج2،ص59)،آغاز نمی کند دفاع را مگر با علم یا ظن به قصد متجاوز0”
فقیهان معاصر به جای ظن از واژه «اطمینان» بهره جسته اند و بر این باورند که در صورت علم یا اطمینان به تجاوز، موضوع دفاع محرز است.
امام خمینی(قدس سره) نوشته است:
بعد از آن که ولو با قراین که موجب اطمینان باشد، محقق شود که مهاجم قصد هجوم به او را دارد، بدون اشکال برایش جایز است دفاع نماید
. (تحریر الوسیله، ج1، ص486، م13)
آیت الله سیدعبدالاعلی سبزواری نوشته است:
در صورتی که احراز کند مهاجم قصد تجاوز دارد ولو با قراین معتبره ای که موجب اطمینان است، جایز است وارد دفاع شود؛ اما به مجرد ظن یا احتمال، دفاع جایز نیست.
وی در مقام استدلال، اطمینان را مصداق دفاعی دانسته که ادله بر مشروعیت آن دلالت می کنند. اما در مورد ظن به آیه ای استدلال کرده که می فرماید: ان الظن لایغنی من الحق شیئاً(مهذب الاحکام، ج28، ص163). گمان حق را به بار نمی آورد.
همو در پایان فرموده است: «وقتی ظن بی ارزش بود، احتمال قطعاً ارزش نخواهد داشت و نمی تواند مجوز دفاع باشد.» (یونس ،35)0
از آیات متعدد قرآن نیز این شرط قابل استفاده است: «در راه خدا، با کسانی که با شما می جنگند، نبرد کنید و از حد تجاوز نکنید، که خدای متعال تعدی کنندگان را دوست نمی دارد.»(بقره،190)0
5-5 احکام ضروری بودن دفاع
مدافع تنها در صورتی حق استفاده از زور و قدرت دارد که دفاع منوط به آن باشد و راه دیگری برای دفع خطر نباشد. بنابراین اگر با فرار کردن از چنگ متجاوز می تواند بدون درگیری و اعمال قدرت، جان خود را حفظ کند، وظیفه دارد فرار کند.
علامه نوشته است:
کسی که از نفس و مال و ناموس خود دفاع می کند، اگر با فرار کردن امکان خلاصی از متجاوز دارد، واجب است فرار کند؛ چرا که این کار راحت ترین راه دفاع کردن است(قواعد الاحکام، ج3، ص572).
شهیدین (اول و ثانی) در آثارشان وجوب دفاع را به صورت عجز از فرار مقید ساخته اند(الدروس ،ج2،ص59)0

شهید ثانی در مسالک الافهام تفصیل دیگری در مورد فرار ذکر کرده و نوشته است: