تاریخچه مهاجرت افغانستانی ها به ایران، تاریخچه مهاجرت افغانستانی ها به ایران

مهاجرت غیر قانونی: مهاجرتی که فرد در آن مجوز ورود به یک کشور را ندارد و یا تاریخ مجوز اقامت آن به پایان رسیده است و به صورت قانونی نمی تواند به آن کشور زندگی کند. در مهاجرت غیر قانونی، بیشتر عوامل اقتصادی ـ اجتماعی تأثیرگذار است. امروزه روند مهاجرت غیر قانونی در جهان، بخصوص مهاجرت جوانان به کشورهای توسعه یافته رو به افزایش است. طبق برخی آمارها، صدها هزار مهاجر افغانی که به صورت غیر قانونی در ایران مشغول به کار هستند، از جمله ی این نوع مهاجرت به شمار می روند.
2-6-6- مهاجرت از نگاه حقوقی
این نوع مهاجرت بیشتر بستگی به سیاست کشور میزبان دارد، که در چه صورتی افراد مهاجر را قانونی و در چه صورتی غیر قانونی معرفی نماید. در صورتی که کشور میزبان مرزهای خود را کنترل نماید، افراد مهاجر به صورت قانونی وارد آن کشور می شوند و این افرادی که به صورت قانونی وارد شده و دارای مجوز رسمی اقامت هستند، از لحاظ حقوقی به عنوان مهاجرین قانونی شناخته می شوند. ولی در صورت عدم کنترل مرز، وقتی افراد مهاجر به صورت غیر قانونی وارد آن کشور شدند و از طرف آن کشور نیز برای این افراد مجوز اقامتی صادر نگردیده باشد، از نظر حقوقی، به عنوان مهاجرین غیر قانونی به حساب می روند. همچنین گاهی برخی افراد در کشور مقصد، دارای مجوز قانونی هستند، ولی مجوز آنها به دلایلی (عدم تمدید و….) از طرف کشور میزبان باطل اعلام شده باشد و دیگر برای آنها اجازه ی اقامت در آن کشور داده نشود، در این صورت نیز، این افراد ، از نگاه حقوقی غیر قانونی به حساب می روند. حضور مهاجران در جامعه میزبان، بر حسب قانونی یا غیر قانونی بودن، از نگاه حقوقی به انواع مختلف دسته بندی شده است، که در اینجا به صورت نمودار بیان نموده ایم:
شکل 2-1: انواع مهاجرت از نظر حقوقی
منبع: اندرایس و توماس ،(1998)؛ به نقل از زرقانی و موسوی، 1392، 11.
2-7- تاریخچه مهاجرت افغانستانی ها به ایران
سابقه مهاجرت مردم افغانستان به ایران که در ابتدا عمدتاً ناشی از مشکلات اقتصادی، فرهنگی و اجتماعی بود، به قرن نوزدهم برمی گردد که همواره به صورت فردی یا گروهی به کشورهای همسایه مهاجرت می کردند. افغان های شیعه طی قرون متمادی برای زیارت به ایران می آمدند. ولی اولین جابجایی دسته جمعی افغان ها به ایران به دهه 1850 میلادی باز می گردد که طی آن 500 خانوار هزاره به ایران مهاجرت کردند و در جم و بخراز ساکن شدند. همچنین در حدود 15000 خانوار افغانی (تقریباً 168000 نفر) طی سال های 1880 تا 1903 در تربت جام استان خراسان مستقر شدند. این تعداد حدود 90 درصد جمعیت محلی را در بر می گرفت(موسوی، 1997: 148؛ محمودیان، 1386: 48؛ محمودیان و دیگران، 2008: 4؛ صفری و دیگران، 2013: 24). اما مهاجرت عمده ی افغان ها به ایران در نتیجه اشغال این کشور توسط شوروی سابق، طی سال های 1358 تا 1368 اتفاق افتاد. در اثر این حمله، حدود 5/2 میلیون افغانی به ایران مهاجرت کردند( کمیساریای عالی پناهندگان سازمان ملل، 2004: 9). بنابر نوشته جانسون «از زمان تجاوز شوروی به افغانستان، جنگ در آن کشور باعث شد که بیش از 6 میلیون نفر از مردم، از طریق مرزها به ایران یا پاکستان بگریزند. قبل از هجوم آوارگان به ایران 600 هزار افغانی در آنجا کار می‌کردند که در اثر رونق ناشی از ترقی ناگهانی بهای نفت به ایران کشانده شده بودند. آوارگان با استفاده از روابط خود در شهرها و روستاها مستقر شدند و با مردم بومی عجین گشتند؛ … درنهایت احتمالاً دو میلیون و هشتصد هزار آواره در ایران گرد آمده بودند. در حقیقت، سازمان‌های غیر دولتی و کمیساریای عالی پناهندگان سازمان ملل به جز از طریق تأمین تعداد محدودی کمک، هیچ ارتباطی با آنها نداشتند، در حالی که دولت ایران به طور کلی مسئولیت آوارگان را به دوش گرفته بود و از آن زمان بیش از یک میلیون نفر به افغانستان مراجعت کردند، بسیاری از آنها نه از روی رغبت بلکه تحت فشار حکومت ایران به افغانستان بازگشتند» (جانسون 1381: 70). بعد از خروج ارتش شوروی از افغانستان در سال 1368 بسیاری از مهاجرین به افغانستان باز گشتند اما این بازگشت، با شروع جنگ و ناآرامی های داخلی متوقف شد. جنگ های داخلی موج جدیدی از مهاجرت افغانها به ایران را موجب شد. مهاجران جدید عمدتاً از شهرها و متعلق به طبقات اجتماعی متوسط و تحصیل کرده بودند. این افراد در ایران تحت عنوان پناهندگان طبقه بندی شدند. با سقوط دولت مرکزی در سال 1371، در حدود 4/1 میلیون افغانی از ایران خارج شدند(جانسون، 1381: 70). موج بعدی مهاجرت افغان ها به ایران بعد از به قدرت رسیدن طالبان طی سال های 1373 تا 1380 اتفاق افتاد. بعد از سقوط طالبان در سال 1380، قراردادی سه جانبه برای بازگشت افغان ها به کشور خود، بین ایران، افغانستان و کمیساریای عالی پناهندگان سازمان ملل امضا شد. بر اساس داده های طرح آمایش1384 از مهاجرین افغانی در ایران، تا اوایل سال 1385، در حدود 5/1 میلیون مهاجر افغانی به افغانستان باز گشتند.
جدول شماره 2-3: تعداد مهاجرین افغانی در ایران طی سال های 1359 تا 1385 را نشان می دهد.
سال
تعداد
سال
تعداد
1359
200000
1373
1623331
1360
500000
1374
1429038
1361