در منابع فقهی، رسول خدا (ص)

Illustration and Painting

«توبه مطیع‌،توبه عاصی‌،توبه عارف‌،توبه مطیع از بسیار دیدن طاعت‌، توبه عاصی از کم دیدن معصیت وتوبه عارف از نسیان منت‌.
بسیار دیدن طاعت را سه نشان است‌:یکی خود رابه کردار خود ناجی دیدن‌،دیگر مقصران را به چشم خاری نگریستن و سیم عیب کردار خود راباز جستن‌.
و اندک دیدن معصیت راسه نشان است‌:یکی خود رامستحق آمرزش دیدن‌، دیگر بر اضرار آرام گرفتن و سیم با بدان الفت داشتن‌.
ونسیان منت راسه نشان است‌:چشم احتقا رازخود بر گرفتن‌،وحال خود را قیمت نهادن واز شادی آشنایی فرو استادن‌.»
مبحث دوم‌: توبه در منابع فقهی
گفتار اول‌: توبه در کتاب
بند اول ) اهمیت توبه
در قرآن توبه از اهمیت زیادی برخوردار می‌باشد و در آیات متعددی از آن سخن به میان آمده است‌. به طوری که «واژه توبه و مشتقات آن نود و دوبار و کلمه استغفار و مشتقات آن چهل و پنج مرتبه ذکر شده است و در آیات متعدد دیگری نیز بدون ذکر این واژه ها به این مسئله اشاره شده است‌.»
این اهمیت زمانی به اوج خود می‌رسد که سوره ای از قرآن نیز به این نام مزین می‌گردد‌.
در خصوص علت نامگذاری این سوره بنام توبه چنین بیان شده است که‌:
«اولاً‌: کلمه توبه در این سوره با اشتقاقات مختلف هفده بار بکار رفته است و شانزده آیه توبه وجود دارد‌.
ثانیاً‌: دو جریان مهم پذیرفته شدن توبه یاران رسول خدا (ص) بیان شده است که در سال نهم هجری در حضور پیامبر (ص) در جنگ تبوک شرکت کرده بودند ولی در بحبوحۀ جنگ‌،تزلزل و قصد انصراف جنگ در دل بعضی از آنها خطور کرد سپس از این قصد و عمل منصرف شده و توبه کردند خداوند هم توبه آنها را پذیرفت و این مژده را با آیه لقد تاب الله النبی و المها جرین الانصار‌…..به آنها ابلاغ فرمود.
دومی‌در آیه 118 جریان پذریرفته شدن توبه سه نفر از مسلمانان که به بهانه واهی و شرکت در جنگ تبوک تخلف ورزیده و اینعمل باعث شد که همه افراد مدینه حتی همسر و فرزندانشان با آنها قطع رابطه کرده و آنها را در محاصره سیاسی و اجتماعی قرار دادند بطوری که زندگی برایشان تنگ گردید بدین جهت روی به درگاه خدا آورده و با توسل به رسول خدا (ص) توبه نموده و پس از گذشت پنجاه روز پذیرش توبه آنها با آیه 118 و علی الثلاثه الذین خلفوا‌….به آنها بشارت داده شد‌.»
علاوه بر این دو مورد‌،موارد دیگری درباره آمرزش گناهان مومنان و پذیرفته شدن توبه آنان در این سوره آمده است بعلت رعایت اختصار از ذکر بقیه موارد خودداری می‌شود‌.
در اهمیت توبه همین بس که آغاز زندگی اولین پیامبر الهی حضرت آدم (ع) در روی زمین با توبه شروع و آخرین سوره ای هم که پیامبر اکرم (ص) نازل می‌شود آن حضرت را دعوت به استغفار و توبه می‌نماید‌.
حال با توجه به مطالب گفته شده ابعاد توبه در قرآن را بررسی و ذکر می‌نمائیم‌.
بند دوم ) ابعاد مختلف توبه
خداوند در قرآن توبه را باب رحمت قرار داده و پیوسته از فضل خویش این باب را بروی بندگان مفتوح نگه داشته است‌. تا بدینوسیله افراد بشر در اثر ارتکاب گناه دچار یأس ونومیدی نشده و همیشه این باب را در برابر خود مشاهده و به نجات و خلاص شدن از معاصی امیدوار گردند‌.
با نگرش و تدقیق در آیات قرآن ابعادی از قبیل‌:
توبه آدم (ع) (بقره 36) توبه افراد بی ایمان هنگام مشاهده مرگ (آل عمران 89)‌. توبه کسی که مرتکب قتل خطئی شده است (نساء 91) توسل در توبه (نساء 61) توبه محارب و سارق (مائده آیات 33-38) توبه حضرت موسی (ع) بعلت درخواست دیدن خداوند با چشم (اعراف 143)‌،توبه به عمل بد (مائده 152) توبه نسبت به عملی که از روی نادانی صورت گرفته (انعام 54)‌، توبه مشرک (توبه2) توبه خداو بازگشت بسوی بنده (توبه 14)‌،توبه فرار از جنگ حنین (توبه 27) توبه تخلف از جنگ تبوک (توبه 118)‌. دعوت زلیخای مصری به توبه توسط همسرش عزیز مصر (یوسف 28)‌، توبه منافق (احزاب 24) ‌. توبه و ناامیدنشدن از رحمت حق (زمر آیات 16-53-54) توبه پذیری خداوند (مومن 3) بخشش گناهان توبه کننده (مومن 8). توبه هنگام مشاهده مرگ و عدم پذیرش آن (مومن آیات 85-84) توبه پذیری خداوند (شوری 25)‌، توبه از غیبت (حجرات 10-11)توبه افشاء سر (تحریم 14)‌، توبه نصوح (تحریم 8) توبه زناکار (نور 30)‌. توبه سبب اصلاح امور دنیا (نوح 10- 12 )‌،توبه بعنوان تبدیل کننده گناه به حسنه (فرقان 70) و….. که سبب طرح مسئله توبه گردیده اند به وضوح روشن می‌شود‌.
علیرغم ابعاد متنوع و مختلف مذکور‌،نقطه قابل توجه بین همه آنها بحث پذیرش توبه است که از اهمیت و جایگاه خاصی برخوردار می‌باشد‌. زیرا تمام ارزش و جایگاه والایی که برای توبه ذکر شده در گرو قبولی آن می‌باشد‌.و چنانچه توبه ای مورد قبول واقع نشود هیچ ارزشی برای آن منظور نمی‌شود و در واقع می‌توان گفت توبه ای صورت نگرفته است لذا بحث پذیرش توبه را از نظر قرآن مطرح و آن را مورد بررسی قرار می‌دهیم‌.
بند سوم ) پذیرش توبه