امام صادق (ع) فرمود: « دیه قتل خطا، صد شتر یا هزار گوسفند یا ده هزار درهم یا هزار دینار است .»
د) اصل در دیه، شتر یا درهم یا دینار است و بقیه موارد بدل از این هاست. روایتی که این نظر را تأیید می کند چنین می گوید : امام صادق ( ع ) فرمود : « هرکس عمداً، مؤمنی را بکشد، قصاص می شود مگر اینکه اولیای مقتول قبول کنند که دیه بگیرند. پس اگر رضایت به دیه دادند و قاتل نیز آن را قبول کرد، دیه معادل دوازده هزار درهم یا هزار دینار یا صد شتر است و اگر در سرزمینی زندگی می کنند که دینار در آن جا مبادله می شود هزار دینار بدهند و اگر در سرزمینی هستند که شتر یافت می شود، صد شتر بدهند و اگر در سرزمینی هستند که درهم مبادله می شود، دوازده هزار درهم، پرداخت شود . »
از روایاتی که درهم و دینار را اصل در دیه قرار داده اند می توان استظهار کرد که امروزه پرداختن هیچیک از اعیان ششگانه برای دیه لازم نیست بلکه وجه رایج هر کشور ملاک است. زیرا علت اینکه در آن زمان درهم و دینار بعنوان دیه قرار داده شده است که درهم و دینار در آن زمان وجه رایج بوده و شتر و گاو و گوسفند و حله یمنی صرفاً به این دلیل دیه قرار گرفته است که مردم ساکن در بیابان ها، درهم و دینار نداشتند و با همین چیزها معاملات خود را انجام می دادند. بنابراین در جامعه کنونی که وجه رایج ایران ریال است و امکان تهیه آن برای همگان فراهم می باشد باید وجه رایج به عنوان دیه پرداخت شود منتهابرای تعیین مقدار آن باید به روایات مراجعه کرد و وقتی به روایات مراجعه می کنیم، ملاحظه می کنیم که در بیش تر آنها شتر بعنوان اصل قرار داده شده است. بنابراین باید صد شتر را ملاک قرار داد تا معادل ریالی آن بعنوان دیه پرداخت شود. علت اینکه شتر در آن زمان مبنای دیه قرار گرفته است این است که شتر بسهولت قابل معامله و خرید و فروش بود چون هم وسیله نقلیه بود و هم از گوشت آن استفاده می شد اما در زمان حاضر در مورد مبنا بودن آن می توان تشکیک کرد چون شتر، منافع گذشته را ندارد بنابراین باید چاره ای اندیشید و این چاره هم چندان مشکل نیست فقط باید کمی خود را از قید تعبدهای بیهوده رها سازیم و پنجره واقعیت ها را به روی خود بگشاییم. در کشوری چون ایران که از نعمت ولایت فقیه برخوردار و راه اجتهاد مفتوح است نباید چنین مسائل جزئی این همه بزرگنمایی کند. ولی فقیه به راحتی می تواند با وضعیت موجود و نظرات کارشناسی و رعایت تمامی جوانب مسئله، مبلغی را بعنوان دیه قرار دهد و همه را از قید شتر و گاو و گوسفند و حله یمنی موهوم رها سازد، هر چند تعیین مبلغ ثابت برای دیه خود تبعات زیادی دارد که مهم ترین آن ها، عدم تساوی دیه تعیین شده با خسارت های وارده است.
نوع دیه از دیدگاه فقهای اهل سنت به شرح ذیل است :
الف) به عقیده ابوحنیفه و مالک و شافعی ( در رأی قدیمش )، دیه منحصر به شتر و طلا و نقره می باشد و هرکدام که پرداخت شود کافی است . دلیل ایشان، چیزی است که در کتاب عمروبن حزم آمده و مقرر داشته که دیه قتل، صد شتر است. همچنین عمر بر صاحبان طلا، هزار دینار و ده هزار درهم قرار داد.
ب) به عقیده دو رفیق ابوحنیفه و احمد ( حنبلی )، دیه از شش چیز است : شتر، طلا، نقره، گاو، گوسفند و حله یمنی که پنج نوع اول نزد حنبلی ها، اصل در دیه اند اما حله نزد ایشان اصل در دیه نیست. چون قیمت و نوع آن متفاوت است. اما گفته شده که احمد آن را اصل می داند و مقدار آن دویست حله یمنی است و هر حله، دو برد است که از یک پیراهن و ردای جدید تشکیل می شود.
دلیل این نظریه آن است که عمر چنین گفته است: آگاه باشید که قیمت شتر فزونی یافته بنابراین راوی می گوید، عمر به صاحبان طلا هزار دینارو بر صاحبان نقود، دوازده هزار درهم و بر صاحبان گاو، دویست گاو و بر صاحبان گوسفند، هزار گوسفند و بر صاحبان حله، دویست حله تعیین کرد.
ج) شافعی در نظریه جدیدش گفته است که اصل در دیه صد شتر است اگر یافت شود و قاتل باید آن هارا بدون عیب تسلیم کند و اگر شتر یافت نشد یا قیمت خیلی زیادی داشت، واجب است که به قیمت بدل غالب در وقت تسلیم آن، بپردازد چون این قیمت بدل متلف است پس وقتی اصل نبود باید سراغ قیمت رفت و دلیل آن، همان روایت عمر است که قبلاً بیان شد .
فقها در مقدار دیه با هم اختلافی ندارند و فقط اختلافشان در درهم است و سبب اختلاف آن است که قیمت دینار متفاوت است. حنفی ها یک دینار را مساوی ده درهم می دانند ولی بقیه دینار را مساوی دوازده درهم دانسته اند بنابراین مقدار دیه از هر نوع عبارت است از : صد شتر، هزار دینار، ده هزار یا دوازده هزار درهم، دویست گاو، دوهزار گوسفند و دویست حله .
از مجموعه فتاوای اهل سنت و مستندات ایشان چنین فهمیده می شود که آنها نیز همچون فقهای شیعه برای اعیان ششگانه موضوعیت قائل نیستند و این اعیان قابل تغییر است و به تناسب زمان ممکن است حتی کنار گذاشته شوند و چیزهای دیگری بجای آنها قرار گیرد. همانگونه که عمر وقتی دید قیمت شتر بالا رفته است، چیزهای دیگری را به جای آن قرار داد.
فصل دوم: رویکردهای فقهی و حقوقی درآمدی بر راهکارهای تأمین جبران خسارات مازاد بر دیه
مبحث نخست: تحلیل رویکرد عدم مشروعیت جبران خسارات مازاد بر دیه
از جمله مسائل مبتلا در میان مردم در مسائل حقوقی، بحث پرداخت دیه در صدمات بدنی یا نقصِ عضو است. اما مشاهده می شود شخصی که در حادثه یا نزاعی، مصدوم یا مضروب شده است و از شرایط تحقق دیه برخوردار است با مشکلی به نام «خسارات مازاد بر دیه» مواجه است چرا که دیه تعلق گرف
ته قادر نیست خرج و مخارج معالجات و بیمارستان و خسارات وارده را تأمین کند و شخص مصدوم یا مضروب، علاوه بر تحمل رنج و مشقت باید هزینه های معالجه و درمان را که به مراتب از دیه اخذ شده بیشتر است، خود بپردازد. لذا ابتدا نگاهی گذرا به معنا و مفهوم خسارات داریم سپس به بررسی دلایل موافقان و مخالفان خسارت مازاد بر دیه می پردازیم.
معانی و مفاهیم خسارت
برای مشخص شدن معنا و مفهوم لغوی خسارت ناگزیر به مراجعه به فرهنگ ها و لغت نامه های فارسی، عربی و انگلیسی می باشیم. در ذیل واژه خسارت و ضرر در لغت نامه های فارسی معانی ذکر گردیده است. که در این بند به بیان آنها می پردازیم.
در فرهنگ صبا ذیل واژه خسارت چنین آمده است: «زیان بردن، زیان دیدن، زیان کاری، زیان . » 1و در این فرهنگ زیان به معنای : «نقصان، ضرر، آسیب، ضد سود» 2آمده است.
در فرهنگ معاصر فارسی نیز خسارت این گونه معنا شده است.
«پولی که در برابر آسیب یا زیان دریافت یا پرداخت می شود؛ غرامت»3 و در بیان معنای خسارت گرفتن چنین آمده است: «دریافت کردن غرامت» در این کتاب در بیان معنای غرامت آمده است: «مالی که به عنوان خسارت دریافت یا پرداخت می شود».
در همین کتاب در بیان معنای ضرر چنین آمده است : «زیان» و زیان به معنای : «از دست دادن چیزی سودمند، آسیبی که موجب از دست رفتن چیز سودمندی می شود، چیز سودمندی که از دست برود»
همچنین آقای موسوی بجنوردی در تعریف خسارت بیان می دارد:
1- ضرر مادی محقق شده که امری وجودی و قابل اثبات است.