همکاری با پلیس در حفظ صحنه جرم: یکی از موارد همکاری بزهدیده با پلیس ، کمک به حفظ صحنه جرم است. بزهدیده یا بستگان او باید حس کنجکاوی خود را دخالت نداده و صحنه ارتکاب جرم را به هم نزنند. همچنین قبل از حضور پلیس باید از ورود افراد غیرمسئول به صحنه جرم جلوگیری کنند و اجازه ندهند چیزی از صحنه جرم جا به جا شده یا برداشته شود
ارائه آثار باقیمانده از جرم به پلیس: در راستای همکاری بزهدیده با پلیس ، لازم است بزهدیده یا بستگان او هرگونه آثار باقی مانده از جرم یا ابزار ارتکاب جرم را که در اختیار دارند ، به پلیس تحویل بدهند حتی اگر در نظر آنان شیء یا آثار باقی مانده کم اهمیت و ناچیز به نظر برسد. گاهی همین آثار به ظاهر کم اهمیت ، سرنخ مهمی در تحقیقات پلیس محسوب شده و یا دلیل و مدرک مهمی در اثبات جرم ارتکابی توسط متهم است.
حفظ صحنه و آثار و دلایل جرم برای کشف جرم و حمایت از بزهدیده فوقالعاده مهم است. بر اساس مصاحبههایی که با 100 نفر از کارشناسان انتظامی به ویژه افسران آگاهی انجام شد ، حفظ صحنه جرم یکی از اقدامات مهم پلیس در کشف جرم و دستگیری متهمان عنوان شده است. اقدامات صحیح و به موقع پلیس در حفظ صحنه جرم و آثار و دلایل آن میتواند تأثیر فراوانی در کاهش آسیبهای ناشی از جرم ، حمایت از بزهدیده و استیفای حقوق بزهدیده بر جای بگذارد و به عکس ، اقدامات نادرست میتواند آسیبدیدگی بزهدیده را تشدید کرده و وضعیت او را بدتر کند. معمولاً در جرائم مشهود ، جرم کشف شده و لازم است کلیه دلایل و مدارک و آلات و ادوات جرم به صورت صحیح جمعآوری شده و مراتب دقیقاً در صورت مجلس قید شود. همچنین هر اقدام ضروری دیگری که ممکن است در دادرسی و محاکمه مفید واقع شود ، باید توسط پلیس انجام گیرد. اما در جرائم غیرمشهود ، اقدامات پلیس به دستور مقام قضایی محدود است. در این نوع جرائم ، پلیس باید بر حسب دستور مقام قضایی ، اقدامات خود را انجام دهد. این در حالی است که مقام قضایی گاهی صلاح میداند که خود تمامی اقدامات مربوط به تحقیق و جمعآوری دلایل و مدارک را انجام دهد یا فقط بخشی از آن را به پلیس واگذار کند. به منظور سرعت بخشیدن به حضور پلیس در صحنه جرم ، برخی از کارشناسان انتظامی و بزهدیدگان در مصاحبههایی که با آنان انجام شد پیشنهاد کردند که در صورت امکان ، اولین مأمورانی که به صحنه جرم اعزام میشوند ، بهجای خودرو از موتورسیکلت استفاده کنند تا در شهرهای بزرگ در شلوغی خیابانها گرفتار نشوند. اخیراً در تهران نیز بسیاری از مأموران پلیس 110 که مجهز به وسایل و تجهیزات پلیسی هم هستند ، با موتورسیکلت به صحنه جرم اعزام میشوند. حضور گشتهای گسترده پلیس در مناطق مختلف شهرها ، به ویژه در مناطق جرمخیز نیز در کم کردن فاصله زمانی برای حضور در صحنه جرمهایی که در نزدیکی محل گشت آنها واقع میشود ، تأثیر خوبی دارد. وجود این گشتهای انتظامی نه تنها احتمال برخورد با صحنه جرمهای در حال وقوع و در نتیجه دخالت به موقع پلیس را افزایش میدهد ، بلکه احتمال دستگیری مجرمان را نیز قبل از این که موفق به فرار شوند ، افزایش میدهد. از طرف دیگر به منظور انجام سریع و به موقع اقدامات لازم در صحنه جرم به ویژه در جرائم مهمی مثل قتل برخی کارشناسان انتظامی پیشنهاد دادهاند که تیمهای مشترک متشکل از پلیس ، مقام قضایی ، اورژانس و پزشکی قانونی از قبل سازمان دهی شده و در نقاط مختلف شهرها مستقر شوند و به صورت گروهی و تیم مشترک به صحنه جرم اعزام شوند. به هر حال حفظ صحنه و آثار و دلایل جرم شامل حفظ صحنه ، معاینه محل ، ضبط آلات و ادوات جرم و حفظ آثار و دلایل جرم است.
بند دوم: معاینه محل
معاینه محل عبارت است از مشاهده و بررسی صحنه جرم توسط مقامات قضایی ، ضابطان دادگستری و اهل خبره به منظور جمعآوری آلات ، ادوات و دلایل جرم. که ممکن است در مرحله تحقیقات مقدماتی به وسیله مقام قضایی یا به نمایندگی از سوی او به وسیله ضابطان دادگستری یا اهل خبره انجام گیرد و یا در مرحله دادرسی ضرورت پیدا کند و از طرف دادگاه به عمل آید. البته بهتر است معاینه محل در مرحله تحقیقات مقدماتی به عمل آید تا بتوان آثار جرم را به موقع در محل ، مشاهده و ضبط کرد. در کشف علمی جرائم و شناسایی و دستگیری مجرمان ، معاینه و بررسی صحنه جرم اهمیت و نقش بسیار ارزشمندی دارد. به عقیده صاحبنظران ، کلید معمای حل مشکلات در صحنه جرم نهفته است و اگر به طور علمی و دقیق بررسی شود ، پلیس را به مخفیگاه متهم هدایت خواهد کرد زیرا مجرم برای انجام رفتار مجرمانه وارد صحنه جرم میشود و بر آن تأثیر گذاشته و از آن متأثر میشود بهطور مثال ، هنگام ورود به محل در را باز میکند ، از ابزار و آلاتی برای ارتکاب جرم استفاده میکند و یا با مجنی علیه درگیر میشود و برای ارتکاب جرم از وسایل موجود استفاده میکند. در گذشتههای نه چندان دور ، بهرهبرداری از این آثار امکانپذیر نبود ، ولی امروزه با پیشرفت علم و فناوری که همچنان در حال توسعه است ، بسیاری از آثار موجود در صحنه جرم قابل بهرهبرداری است. یک تار مو ، ته سیگار ، اثر انگشت و لکه خون و انجام آزمایشها بر روی آنها ، مجرم را به سادگی به مأموران معرفی کرده و نحوه ارتکاب جرم را بر ملا میکند. با توجه به این که مأموران پلیس زودتر از مقام قضایی به محل وقوع جرم وارد میشوند ، رعایت کلیه نکات فنی و حرفهای مربوط به حفظ صحنه جرم و جمع آوری آلات و ادوات جرم ، کمک زیادی به مقام قضایی در جهت کشف جرم کرده و در نهایت حمایت پلیس از بزهدیده را افزایش
میدهد. بدین ترتیب اهمیت نقش پلیس در حفظ صحنه جرم در جهت حمایت از بزهدیده و کاهش آسیبهای ناشی از جرم به خوبی نمایان میشود. هدف اصلی از معاینه محل و صحنه جرم ، تعیین دقیق زمان و مکان وقوع جرم و کشف دلایل مادی منقول و اثربرداری ، عکسبرداری و یا فیلمبرداری دلایل مادی غیرمنقول به منظور تشخیص هویت مرتکب جرم است. پلیس در جهت حمایت از بزهدیده ، در حفظ صحنه جرم و معاینه محلی باید اقداماتی را انجام داده و نکاتی را رعایت کند که مهمترین آنها عبارتند از:
کمک به بزهدیدگان: مأموران پلیس باید بلافاصله پس از حضور در صحنه جرم کمکهای مورد نیاز به قربانیان جرم را فراهم کرده و در صورت لزوم از اورژانس یا آتشنشانی استمداد بطلبند
بازدید صحنه جرم: مأموران باید در جهت گردش عقربههای ساعت صحنه جرم را کامل و دقیق مورد بازدید و معاینه قرار دهند
تهیه کروکی محل وقوع جرم: مأموران پلیس با در نظر گرفتن جهات اصلی ، باید از وضعیت ، قرار گرفتن ، لوازم منزل ، آثار موجود و موقعیت کلی محل ، کروکی تهیه کرده و مقیاس آن را مشخص کنند. تا جایی که ممکن است باید از گنجاندن محل و اشیایی که با وقوع جرم ارتباط ندارند خودداری و فواصل مدارک جرم نیز مشخص شود
عکسبرداری از صحنه جرم: عکسبرداری باید قبل از هرگونه تغییر و جا به جایی در صحنه جرم انجام شود و عکسها باید به طریقی گرفته شود که بعد از ماهها در صورت لزوم با مشاهده آنها وضعیت صحنه جرم برای مقامات قضایی مشخص شود. معمولاً عکسبرداری از محل ورود به منزل شروع شده و در جهت گردش عقربههای ساعت در صحنه جرم انجام میشود و هر عکس باید بخشی از عکس قبلی را شامل شود تا امکان پیوند دادن آنها عملی شود. برای عکسبرداری لازم است از جهات گوناگون عکس گرفته شود و فیلمبرداری نیز میتواند در این زمینه نتایج مثبتی داشته باشد
یادداشتبرداری: مسئول معاینه محلی باید دقیقاً همه موارد را یادداشت کرده و در گزارش خود قید کند مثلاً اینکه چه ساعتی به محل رسیده ، چه ساعتی مقام قضایی در محل حضور پیدا کرده ، خاتمه معاینه محلی چه ساعتی بوده ، ذکر کدهای استفاده شده بر روی هر یک از دلایل و مدارک جمع آوری شده ، نحوه کشف هر یک از دلایل و مدارک جرم ، وضعیت هوا(بارانی، برفی،ابری،آفتابی) این که چه کسی یا چه کسانی در صحنه جرم حضور داشتند و… همگی باید در گزارش درج شوند
استفاده از اهل خبره: مأموران در معاینه محلی میتوانند با نظر مقام قضایی از اهل خبره و کارشناس مثل پلیس جنایی ، پزشک و… استفاده کنند
تنظیم صورتمجلس: در پایان معاینه محلی ، لازم است کلیه اقدامات صورت مجلس شود. باید تمام مشخصات آثار و علائم مشهود و مکشوف که به نحوی در قضیه مؤثر است ، در صورت جلسه قید شود. مندرجات صورت جلسه باید صریح و روشن و عاری از هر نوع ابهام و اجمال باشد زیرا محتویات صورتمجلس است که وضع صحنه جرم را برای مقامات قضایی بازگو میکند و آنان را از نحوه ارتکاب جرم آگاه میسازد. بنابراین باید ، به نحوی نوشته شود که جزئیات امر در آن انعکاس یابد.
بند سوم: ضبط آلات و ادوات جرم
منظور از آلات و ادوات جرم صرفاً وسایلی از قبیل اسلحه ، کارد و چاقو نیست. هر وسیلهای که مجرم را در جهت ارتکاب جرم کمک میکند و یا خود وسیله ارتکاب جرم باشد ، آلات جرم محسوب میشود. بنابراین مأموران پلیس پس از ورود به صحنه جرم با توجه به نوع جرم ، باید به دنبال آلات و ادوات آن بگردند و هر چیزی که آنها را به سوی کشف جرم رهنمون میکند ضبط کنند. مأموران پلیس به منظور رسیدگی بهتر و دقیقتر به جرم و حمایت از بزهدیده ، لازم است در مورد ضبط آلات و ادوات جرم ، نکاتی را رعات کنند:
آلات و ادوات جرم و هر چیزی که حین معاینه محل به دست میآید و ممکن است در کشف جرم کمک کند ، ضروری است جمعآوری و ضبط و در صورت مجلس توصیف و قید شود
دلایل و مدارک ارتکاب جرم باید تا آن جا که ممکن است بدون تماس با دست و با استفاده از وسایلی نظیر دستکش ، پنس و امثال آن جمعآوری و حسب مورد در ظروف مناسب از قبیل لوله آزمایش ، جعبه ، پاکت ، کیسه و امثال آن جای داده شود و برچسبهایی بر آنها زده و تاریخ و مشخصات دقیق محل کشف بر آنها قید شود. از جمله آثاری که به ویژه از دیدگاه جرمیابی مورد استفاده قرار میگیرد شامل آثار انگشت پنهان ، آثار پا به منظور تشخیص جهت حرکت پا ، اختلاف طول قدم ، لکههای خون به صورت مایع یا خشک ، محل لکههای خون ، لکههای برخی مایعات بدن در جرائم جنسی، ته سیگار و تار مو .
آلات و ادوات جرم را باید شمارهگذاری و ممهور و حفظ کرد
از مایعاتی که قابل تجزیه است باید به قدر لزوم تحصیل و در ظرفی ریخته ، مهر و موم شود بهطوری که ضایع یا تفریط نشود. از مایعات باید حداقل سه ظرف به عنوان نمونه برداشته شود
آثار به دست آمده از محل وقوع یا کشف جرم نیاز به اظهارنظر علمی و فنی مورد نیاز دارد که این مهم باید با استفاده از آزمایشگاههای مجهز پلیس جنایی به عمل آید و متخصصان مربوطه نتیجه به دست آمده را برای مقام قضایی ارسال کنند
تعداد کسانی که به دلایل و مدارک دسترسی مییابند ، تا حد امکان باید محدود شوند
قبل از اقدام به حفاظت مدارک ، باید از خراب شدن و تغییر پیدا کردن آنها مطمئن شد و جمعآوری مدارک فاسد شدنی در اولویت قرار گیرد