در این مبحث، حق استرداد مبیعی بررسی میشود که به تاجری فروخته شده و ارسال نیز صورت گرفته است لیکن قبل از وصول آن، در بین راه، تاجر ورشکسته میشود . ماده 532 ق.ت در خصوص حکم این مسئله مقرر میدارد: “اگر مالالتجارهای که برای تاجر ورشکسته حمل شده و قبل از وصول از روی صورت حساب یا بارنامه که دارای امضای ارسال کننده است به فروش رسیده و فروش صوری نباشد دعوای استرداد پذیرفته نمیشود. والا موافق ماده 529 قابل استرداد است و استرداد کننده باید وجوهی را که به طور علیالحساب گرفته یا مساعدتاً از باب کرایه حمل و حق کمیسون و بیمه و غیره تأدیه شده یا از این باب ها باید تأدیه بشود به طلبکارها بپردازند”.
این ماده از جهاتی دارای ابهام است و سوالاتی در ذهن ایجاد مینماید از جمله پرسشهایی که مطرح میشوند عبارتند از اینکه: 1)آیا بین ماده مزکور و ماده 383 قانون تجارت، تعارض وجود دارد؟ 2)طرفین دعوای استرداد در ماده مذکور چه کسانی هستند؟
لذا، اصل قابلیت استرداد برمبنای ماده 532 قانون تجارت و طرفین دعوای استرداد در فرض ماده مزبور، جداگانه بررسی میگردد.
گفتار اول: اصل قابلیت استرداد برمبنای ماده 532 قانون تجارت
همانطور که اشاره شد بر مبنای ماده 532 قانون تجارت فرض بر این است که مال از تصرف فروشنده خارج شده ولی هنوز به مغازه یا انبار خریدار نرسیده است.
«ماده 119 – 621 . L قانون تجارت فرانسه به صراحت به فروشنده حق داده است مالالتجاره ارسال شده را تا زمانی که در مغازه خریدار به وی تسلیم نشده است استرداد کند؛ به عبارت دیگر، او میتواند مالالتجارهی در حال حمل را بین راه برگرداند».
در قانون ما چنین صراحتی دیده نمیشود اما از نظر مفهوم مخالف ماده 532 ق.ت میتوان حق فروشنده را استنباط کرد. در واقع به موجب ماده اخیر :”اگر مالالتجارهای که برای تاجر ورشکسته حمل شده قبل از وصول از روی صورت حساب یا بارنامه که دارای امضای ارسال کننده است به فروش رسیده و صوری نباشد دعوای استرداد پذیرفته نمی شود …” پس تا کالای حمل شده وارد مغازهی خریدار نشده است، قابل استرداد است.
در واقع از مادهی مذکور چنین استنباط میشود که قبل از وصول، اصولاً استرداد قابل پذیرش است مگر در صورت فروش از روی صورت حساب یا بارنامهای که دارای امضای ارسال کننده است و عدم صوری بودن آن.
در این قسمت به شرایط استرداد سپس استثنا بر اصل استرداد و برمبنای ماده 532 قانون تجارت پرداخت خواهد شد
1- شرایط استرداد:
«استرداد شکل خاصی ندارد و فروشنده میتواند به بنگاه حمل و نقل اطلاع دهد که از تسلیم کالا به خریدار خودداری کند و به موجب ماده 382 ق.ت فروشنده میتواند از متصدی حمل و نقل بخواهد مالالتجاره را به او بازگرداند، البته مخارجی را که متصدی حمل و نقل متحمل شده است و خسارات وارد بر او را بپردازد. همچنین نباید یکی از موارد مندرج در ماده 383 ق.ت مصداق داشته باشد».
در ماده 383 مواردی که ارسال کننده نمیتواند از حق مطالبهی کالا، از متصدی حمل و نقل استفاده کند و متصدی حمل و نقل میتواند بر حسب مورد، از تسلیم کالا به ارسال کننده خودداری کند مشخص شده است.
ماده 383 مقرر میدارد: “در موارد ذیل ارسال کننده نمیتواند از حق استرداد مذکور در ماده 382 استفاده کند:
1 – در صورتیکه بارنامهای توسط ارسال کننده تهیه و به وسیله متصدی حمل و نقل به مرسل الیه تسلیم شده باشد.
2 – در صورتیکه متصدی حمل و نقل رسیدی به ارسال کننده داده است و ارسال کننده نتواند آن را پس دهد .
3 – در صورتیکه متصدی حمل و نقل به مرسل الیه اعلام کرده باشد که مالالتجاره به متصدی رسیده و باید آن را تحویل گیرد.
4 – در صورتیکه پس از وصول مالالتجاره به مقصد مرسلالیه تسلیم آن را تقاضا کرده باشد.
در این موارد متصدی حمل و نقل باید مطابق دستور مرسلالیه عمل کند، معذالک اگر متصدی حمل ونقل رسیدی به ارسال کننده داده مادام که مالالتجاره به متصدی نرسیده مکلف به رعایت دستور مرسلالیه نخواهد بود مگر اینکه رسید به مرسلالیه تسلیم شده باشد”.
« لذا همچنان که ملاحظه می شود در بسیاری از مواقع در عمل فروشنده نمی تواند استرداد کالا را از متصدی درخواست کند و کالا به خریدار ورشکسته تسلیم می شود » .
برخی از نویسندگان معتقدند: «با وجود اینکه در تمام این موارد متصدی حمل ونقل تکلیفی به تسلیم مالالتجاره به فروشنده ندارد ولی حق فروشنده به استرداد از خریدار در حدود مواد 529 لغایت 534 ق.ت باقی خواهد بود».
اما مسئلهای در این خصوص مطرح میشود و آن اینکه، از ماده 532 قانون تجارت که مقرر میدارد: “اگر مالالتجاره … از روی صورت حساب یا بارنامه که دارای امضای ارسال کننده است به فروش رسیده و فروش صوری نباشد دعوای استرداد پذیرفته نمی شود”. استنباط میشود که در صورت تسلیم بارنامه به مرسلالیه و عدم فروش از روی آن یا فروش صوری بر طبق آن و موجود بودن کالا، ارسال کننده میتواند کالا را مسترد دارد حال آنکه بند (1) مادهی 383 ق.ت برخلاف آن مقرر میدارد که اگر بارنامه تحویل مرسلالیه داده شده باشد متصدی حمل ونقل باید از ایشان پیروی کند و ارسال کننده در این حالت حق استرداد کالا را ندارد.