مقدمه اول: مقصود از «حکومت» در این روایت، صرفا قضاوت نیست، بلکه معنای کلی تری دارد و اجرای احکام را هم در بر می گیرد.
مقدمه دوم: مقصود از راویان حدیث، تنها محدثین و کسانی که به نقل احادیث می پردازند نیست، بلکه مقصود از آن، با توجه به صفاتی که برای آنها ذکر شده است، عالمان و فقیهان است. بنابراین، اطاعت از فقها در امور مربوط به حکومت و اداره جامعه اسلامی لازم است و این وجوب اطاعت، بر اعتبار و نفوذ احکام آنها دلالت دارد؛ زیرا معنا ندارد که اطاعت از احکام آنها واجب باشد، اما احکام ایشان معتبر نباشد.
ج- عقل:دلیل عقلی به عنوان یکی دیگر از ادله اربعه، می تواند مورد استناد واقع شود؛ عقلی که در لسان روایات از آن به «حجت درونی» تعبیر شده است(49) و امام صادق علیه السلام بر ارتباط وثیق بین آن و دین صحه می گذارند و می فرمایند: «من کان عاقلا کان له دین و من کان له دین دخل الجنه.» یعنی: هر که خردمند باشد، دیندار است و هر که دیندار باشد، به بهشت می رود.
از این روست که استاد جوادی آملی در رد کلام منسوب به ابوالعلاء معرّی که می گوید: «اثنان اهل الارض: ذو عقل بلا دین و آخر ذو دین لا عقل له.»، می فرماید: این گفته خطا و ناصواب است؛ زیرا قسیم حکم عقلی، حکم نقلی است نه شرعی. عقل به نوبه خود فتوای شرع را بخوبی درک می کند. البته این بدان معنا نیست که عقل هیچ ضابطه ای نداشته باشد.
عقل با اجتماع ضوابط خاص، ضرورت ایجاد تشکیلاتی تحت عنوان حکومت، برای جلوگیری از هرگونههرج و مرج و اختلال نظام را بخوبی درک می کند و در پی آن، لزوم پیروی از احکام حکومتی حاکم نیزروشن است. از این رو، برخی از فقها نیز برای اثبات ولایت فقیه به استدلال عقلی روی آوردند.
مقتضای اصل اولی در بازیگری زن:
عناوینى از قبیل فیلم, تئاتر،سینما و بازیگرى که در رسانه مدّنظر است, همه از عناوین نوظهورند و هیچ یک از آنها در ادله فقه یعنى در آیات و روایات وارد نشده اند و از این رو, به خودى خود مشمول اصل برائت اند و چنین فعالیت هایى از نظر شرعى هیچ منعى ندارند; ولى چنان که معلوم است, در شکل گیرى یک فیلم یا نمایش, عوامل زیادى دخالت دارند که هر کدام مصداق عناوین دیگرى هستند و ممکن است از آن زاویه, فیلم و بازیگرى داراى احکامى باشد. به عنوان مثال, حضور زن در سینما موجب پیدایش برخى مسائل فقهى و شرعی مى شود; مانند اختلاط زن و مرد, نگاه به نامحرم, فرض زوجیّت و محرمیّت, تشبّه به جنس مخالف, تشبّه به معصومان(ع), شنیدن صداى نامحرم, سرود و آوازخوانى, پوشش, آرایش, گریم و… .
به عبارت دیگر، بازیگری، یعنی زندگی در یک محیط مفروض، با شرائط پیشنهادی که شامل چگونگی پوشش لباس، چهره، حرکات بازیگر، گفتگو و نیز ابراز احساسات بازیگر است. موضوع، دیالوگ و نحوه ی حرکات و ابراز احساسات یک بازیگر، از عوامل مهم بازیگری است. این مسائل از مباحث مستحدثۀ فقه است و با توجه به گسترش مقولۀ هنر، به خصوص هنرهای نمایشی و سینما، باید مورد توجه فقهای شیعه قرار گیرد. در این میان، سؤال اساسی این است که مقتضای اصل اولی در بازیگری زن چیست؟ و یا به عبارتی ساده تر آیا زن مسلمان می تواند در این گونه هنرها شرکت کند یا خیر؟
با توحه به اینکه در احکام فقهی، در مواردی که از جانب شارع، حکمی وحود نداشته باشد، برائت جاری می شود، مگر آن که دلیلی بر عدم آن قائم شود، باید گفت در مورد بازیگری زن نیز دلیلی بر حرمت وجود ندارد. بنابر این، همانطور که فقها بیان داشته اند: اصل بازیگری در فیلم، سینما یا تئاتر اشکالی ندارد، ولی باید تمامی شئونات اسلامی رعایت شود و از کار های خلاف شرع و مکالمات شهوت انگیز خودداری شود.فقها ی شیعه با توجه به اهمیت ساختن تصویر و فیلم در عصر و کاربردی که در زمینه هایی چون پزشکی، تعلیم و تربیت، علوم فضایی و … دارد، ابعاد این مسئله را مورد مطالعه قرار داده اند و احکام متعددی را برای آن بیان کرده اند. امام خمینی (ره) با توجه به واقعیت فیلم، آن را متفاوت با نقاشی و مجسمه دانسته اند و با جدا ساختن پیکر تراشی از تصویر گری، آن را جایز شمرده اند. ایشان معتقدند تصویر متحرک که شامل فیلم و پویانمایی (انیمیشن) می شود، از مصادیق تصویر گری، که در روایات از آن نهی شده است، نیست. ایشان در این باره بیان می دارند: «آفرینش تصویر توسط ابزار و آلات، به مخصوص همانند دوربین، که در عصر ما متداول است و معمول شده [است]، جایز است. » بلکه می توان گفت ظاهراً این قبیل تصویر گری از مصداق آنچه به عنوان تصویر آمده، خارج است. فیلم و تصویر های متحرک در واقع عکس های معمولی که در هر ثانیه 24 عکس از آن ها قاب شده و به جهت خطای دید بیننده، متحرک به نظر می رسد و این مشروع یا نا مشروع بودن سینما دوری از فحشا یا آلوده بودن به آن مفسده مترتب شود، تعریف می کنند. بنا بر این ممکن است در هر یک از اعمال انسان اعم از رفتار و گفتار او که در فیلم به نمایش می گذارد، فحشا بروز کند. البته گاهی به صراحت بیان کردن از انواع فحشا به شمار می آید. با توجه به وسعت معنای فحشا، فیلم باید دارای ویژگی های زیر باشد:
1. تحریک کننده نباشد؛
2. بیانگر زشتی های مفسده انگیز نباشد؛
3. بازیگر در پوشش و حرکات و ظواهر، اخلاق انسانی و اسلامی را رعایت کند؛
4. در گفتگو (دیالوگ)، متانت، وقار و عفت گفتار را رعایت کند.
امام خمینی (ره) در ارائه ی الگو برای یک فیلم خوب و صحیح، پیام اخلافی و تربیتی و میزان آگاهی دهی آن را مطرح می سازند. این امر نشان دهنده ی این موضع است که ایشان با توجه
به نگاه فقیهانه و توجه به حد و مرزها، معیار های اجتماعی و تربیتی و انسانی را نیز مد نظر قرار داده اند و از طرفی، این واقعیت را آشکار می سازند که فیلم، در ماهیت و حقیقت خود، مو ضوعی نیست که شریعت اسلامی به حرمت آن حکم کند.
یکی از مهمترین آفات حوزه های فرهنگی و اجتماعی در بسیاری از جوامع، گرفتاری در دامان افراط و تفریط است. اسلام دین معتدل است و امت خود را «امت وسط» می نامد و تلاش کرده است در همۀ موضوعات حد اعتدال را رعایت کند. اسلام در بحث حضور زن در اجتماع، از ابتدا قائل به حفظ حریم میان زنان و مردان مسلمان بوده و هر گز اعتقادی به اختلاط زن و مرد و یا حبس زن در خانه نداشته است و آنچه از آیات و روایات بدست می آید مؤید همین مطلب است.
فصل دوم:
بازیگری در فیلم و تئاتر در صورت
عدم استلزام فعل حرام
الف- بررسی ادلۀ فقهاء در بارۀ جواز بازیگری زن در فیلم و تئاتر و شرائط آن
محتویات :
1- رویکرد اول: موافقت مشروط و محدود
2- عوامل مؤثر بر این رویکرد
به طور کلی اقوال و مواضع فقها را در این زمینه می‌توان در دو رویکرد کلّی جای داد که هر یک از این دو رویکرد برهه خاصی از فضای اجتماعی را به خود اختصاص می‌دهند و این برهه‌ها که دارای ویژگی‌های خاص اجتماعی، سیاسی، فرهنگی و اقتصادی اند، نقش به سزایی در نوع نگاه فقها به سینما ایفا کرده اند:
1- رویکرد اول: موافقت مشروط و محدود.
2- رویکرد دوم: مخالفت مطلق.
در این بخش به رویکرد اول یعنی موافقت مشروط و محدود و فقهاء در بارۀ جواز بازیگری زن در فیلم و تئاتر و شرائط آن می پردازیم و رویکرد دوم را در بخش دیگر بررسی می کنیم.