پیش از پرداختن به ماهیت و عملکرد خانه های انصاف ذکر این نکته لازم است که تجربه خانه های انصاف به دلیل عملکرد مثبت آنها از این حیث که می تواند در عملکرد نهادهای ترمیمی موجود در قانون آیین دادرسی کیفری (مصوب 1392) تاثیرگذار باشد حایز اهمیت فراوانی است. این اهمیت زمانی دو چندان خواهد شد که درمیآبیم که مقنن اجرای برخی نهادهای ترمیمی همچون میانجیگری ماده 82 را به عهده اشخاص و موسسات نهاده است. که مسلماً با توجه به فقدان سابقه این نهاد در قوانین ما، نهادهای اجرایی می بایست از تجارب بدست آمده از این نهاد و شورای داوری کمال استفاده را بنمایند.
1. چیستی خانه انصاف
در ماده 1 قانون تشکیل خانه های انصاف گفته شده است که «رسیدگی به دعاوی و امور معین در این قانون و حل و فصل اختلافاتِ ساکنان روستاها به عهده خانه های انصاف خواهد بود که به وسیله وزارت دادگستری در حوزه هر روستا و یا مجتمع از چند روستای مجاور تشکیل شده و یا تشکیل می شود.»
همچنین ماده 2 بیان می کند «خانه انصاف مرکب از پنج نفر از معتمدان محل است که از طرف ساکنان حوزه خانه انصاف برای مدت 4 سال انتخاب خواهندشد.»
همانگونه که از مواد فوق الذکر برمی آید اساس طرح مذکور واگذاری کار مردم به مردم بوده است امری که یکی از مبانی ارزنده دموکراسی می باشد و از این طریق، خانه های انصاف تلاش می نمودکه ازطریق مصالحه و سازش بین طرفین، کدخدامنشانه و به دور از هرگونه تکلف های آئین دادرسی، دعوا را فیصله دهند. خانه های انصاف متشکل از 5 نفر عضو بودکه 3 نفراز آنان عضواصلی و 2 نفربه عنوان عضو علی البدل تعیین می شدند و یک نفراز میان اعضای اصلی به سمت ریاست انتخاب می شد.
صلاحیت خانه های انصاف درامور مدنی محدود به؛
1. رسیدگی به دعاوی منقول و غیر منقول که خواسته آنها کمتر از 100 هزار ریال باشد.
2- دعاوی تصرف عدوانی و مزاحمت نسبت به اموال منقول و در خصوص اموال غیر منقول مشروط براین که اقدام به تصرف عدوانی یا مزاحمت و ممانعت برای اعضا شورا مشهود باشد
3- رسیدگی به دعاوی اموال منقول به رضایت کتبی طرفین باشد
4- رسیدگی به دعاوی تقسیم اموال
5- دعاوی خانوادگی
6- صدور گواهی انحصار وراثت تا سقف 200 هزار ریال
7- تأمین دلیل
8- افرازملک
9- رسیدگی به درخواست سازش بین طرفین
10- صورت برداری از ما ترک متوفی
11- حفظ ترک متوفی بلاوارث
در امور جزایی نیز خانه های انصاف دارای صلاحیت زیرمی باشند
1- رسیدگی و صدور حکم در امور خلافی 2- مراقبت در حفظ آثارجرم 3- جلوگیری از فرارمتهمین در جرایم مشهود 4- مذاکره به منظورایجاد سازش