قانون مجازات اسلامی، مجازات اسلامی

Large and colorful light bulb sketch surrounded by smaller business icons and words drawn on a concrete wall.

ب) اگر طبیب متخصص بوده و اذن از بیمار یا ولی او گرفته باشد، ضامن تلف شدن نیست، چون اصل آن است که چنین ضمانی نداشته و عمل طبابت نیز یک عمل مشروع و جایز است. همچنین از باب قاعده احسان، مسئولیتی متوجه پزشک نیست و این عمل مقدمه حفظ جان انسان است که واجب می باشد و از طرفی مقدمه واجب نیز واجب است.
ج) طبیب، در هر صورت، ضامن تلفی است که بر اثر طبابت او حاصل می شود، چون قاعده ضمان، اقتضا می کند که هر کس ضامن چیزی باشد که تلف می کند و اذن در این جا تأثیری ندارد. زیرا اذن برای چیزی داده شده استکه از نظر شرع ممنوع است. از طرف دیگر، اذنی که از سوی بیمار داده می شود اذن در معالجه است و اذن در اتلاف نیست تا مسئولیت اتلاف را از بین ببرد. مفاد ماده 319 با نظریه سوم مطابقت دارد و گویی اطلاق این ماده چنان مؤکد است که اگر پزشک، عدم تقصیر خود را نیز ثابت کند، باز هم ضامن است و قرینه این ادعا آن است که تأثیر حاذق بودن و تخصص پزشک نیز نادیده گرفته شده است و اگر چه این احتمال وجود دارد که طبیبی حاذق و متخصص هم مرتکب تقصیر شود، اما اینها امور استثنایی است و در تدوین قانون باید برابر موارد اغلب حکم کرد و در مورد پزشک حاذق و متخصص نیز اصل بر آن است که عمل او همراه با تقصیر نباشد.
نهایت اینکه، حسب ماده 322 قانون 1375 «هرگاه طبیب یا بیطار و مانند آن قبل از شروع به درمان از مریض یا ولی او یا از صاحب حیوان برائت نماید، عهده دار خسارت پدید آمده نخواهد بود.»
سؤالی که مطرح می شود این که، چنانچه پزشکی در حین عمل جراحی سبب آسیب رساندن و یا فوت بیمار شود، آیا می تواند به استناد اخذ رضایت و یا برائت از بیمار و یا اولیاء یا سرپرستان یا نمایندگان قانونی آنها خود را معاف از مجازات بداند یا خیر؟
در پاسخ باید بیان نمود در این مورد اختلاف نظر وجود دارد:
عدّه ای معتقدند «با توجه به مواد 59، 60، 319 و 322 قانون مجازات اسلامی 1375( و مطابق مواد 158 و 495 و 497 قانون مجازات1392)، کلاً چنین استنباط می شود که، چنانچه طبیب قبل از شروع به درمان از بیمار و یا سرپرست او برائت حاصل نماید، در هیچ صورتی ولو مرتکب بی احتیاطی یا بی مبالاتی هم شده باشد مسؤول تلف شدن جان یا نقص عضو و یا خسارت مالی پدید آمده نخواهد بود و اصولاً پیش بینی اصل صحت برائت طبیب در قانون مذکور صرفاً برای مواردی است که پزشک به نحوی در معالجه و یا درمان بیمار مرتکب بی مبالاتی یا بی احتیاطی شده باشد والا مسلّم است که اگر تقصیری مرتکب نشود به مقتضای قاعده امانت و آیه شریفه «ما علی المحسنین فی سبیل» (بر نیکوکاران راه مؤاخذه بسته است) مسئولیتی نخواهد داشت و این امر نیازی به تحصیل برائت قبل از شروع به درمان ندارد؛ چون بدون برائت نیز در صورتی که بی احتیاطی و یا بی مبالاتی نکرده باشد، عهده دار خسارت جانی و مالی نمی شود.
در مقابل؛ عده ای دیگر اعتقاد دارند که «هر چند در مواد 60 و 322 قانون مجازات اسلامی 1375 به طور اطلاق آمده است که، چنانچه پزشک قبل از شروع به درمان از بیمار یا ولی او برائت حاصل نماید، عهده دار خسارت جانی یا مالی پدید آمده نخواهد شد، ولی با توجه به روال منطقی و مطلوب و عرف عقلاء و جوامع پزشکی در سراسر جهان که به منظور حفظ و صیانت جان افراد جامعه و نجات بیماران و دردمندان هرگونه بی احتیاطی و بی مبالاتی را در حرفه مقدس طبابت نفی می کند، و تأکید فراوان به رعایت مقررات و انضباط شغلی در خدمات پزشکی و درمانی دارند و با عنایت به زمینه فقهی مسئله، که برائت طبیب را وقتی نافذ می داند که علاج او روی بیمار بر مجرای عقلایی صورت گرفته باشد و یا دارویی که تجویز نموده به نظر اهل تشخیص متناسب به درد بیمار باشد و با توجه به اینکه علی الاصول پزشک امین و مورد اعتماد بیمار است، به مقتضای قاعده امانت؛ در صورت تعدی و تفریط (بی احتیاطی و بی مبالاتی) مسئولیت خواهد داشت.»
به نظر می رسد نظریه دوم صحیح است. زیرا برائتی که از ناحیه بیمار و یا اولیاء قانونی داده می شود، برای درمان است نه اتلاف. به عبارت دیگر، چنانچه حسب نظریه کارشناسان از ناحیه پزشک معالج، سهل انگاری صورت پذیرد و سبب آسیب رساندن یا فوت بیمار شود، پزشک مذکور ضامن است و برائت حاصله مؤثر نخواهد بود.
در ذیل نمونه ای از فرم رضایت نامه و برائت نامه آورده می شود:
اینجانب …………..فرزند …………. دارای کد ملی ………… و شماره شناسنامه …………. صادره از ……… تاریخ تولد …./…../…….. بیمار ولی بیمار سرپرست بیمار نماینده قانونی بیمار با توضیحات پزشکان و کادر معالج از عوارض احتمالی مربوط به انجام …………….. که اهم عوارض شایع آن عبارت است از ……………………………………………………………………………………………………………….. به خوبی مطلع شدم و در حضور جناب آقای/ سرکارخانم دکتر ……………………………………… با آگاهی کامل، رضایت خود را جهت اقدام مذکور و سایر اقدامات تشخیص و درمانی لازم که طبق صلاحدید پزشکان و کادر درمانی و با رعایت موازین فنی و علمی انجام شود اعلام می دارم و کادر تشخیصی و درمانی را از مسئولیت ناشی از بروز عوارض احتمالی که علی رغم رعایت موازین علمی، فنی و قانونی ممکن است پدید آید مبرّی نموده و هیچ گونه ادعایی اعم از کیفری یا حقوقی نخواهم داشت.
امضاء و اثر انگشت:
تاریخ و ساعت:
شاهد اول: نام و نام خانوادگی…………………….. نام پدر ……………………. شماره شناسنامه یا کدملی……………….نسبت با بیمار ………………………. نشانی و تلفن تماس ………………………………………..
امضاء و اث
ر انگشت:
تاریخ و ساعت:
شاهد دوم: نام و نام خانوادگی …………………………. نام پدر ……………………….. شماره شناسنامه یا کدملی ……………………………. نسبت با بیمار ……………………… نشانی و تلفن تماس………………………….
امضاء و اثر انگشت:
تاریخ و ساعت:
این فرم در دو نسخه تنظیم شده است که در حکم واحد می باشد و یک نسخه تحویل ………….. شد.
امضاء و اثر انگشت:
توضیحات:
احراز هویت بیمار/ ولی/ سرپرست/ نماینده قانونی و شهود براساس مدارک هویتی معتبر (شناسنامه، کارت ملی، گواهی نامه، گذرنامه) خواهد بود و انجام آن هنگام تنظیم فرم الزامی است.