الف- هنگامی ، نسبت به مال اضطرار داشته باشد( به گونه ای باشد که حفظ جان شخص، منوط به حفظ مال باشد)0
ب- هنگامی که مال متعلق به حق غیر باشد ( مثلاً مال امانت در دست او باشد)0
ج- نبود مال موجب تحقق ضروری عظیم و جبران ناپذیر شود( خواه ضرر از حیث مالی باشد و یا جانی و یا حیثیت شخص به آن مال بستگی داشته باشد)0
د- بعضی از فقیهان عامه…، (شربینی، مغنی المحتاج، 195/4 )، در صورتی که مال دارای روح باشد؛ مانند: حیوان و..، حکم به وجوب دفاع از مال کرده اند و عده ای دیگر همانند غزالی( احیاء علوم الدین، 223/2) مطلقاً دفاع ازمال را واجب دانسته و شرطی را در وجوب آن ذکر نکرده اند0
نکته ی مهم این که، دفاع ازمال همانند دفاع ازنفس و ناموس، تا زمانی مشروع خواهد بود که مدافع در حال دفاع بوده و خطر نامشروع رفع نشده باشد، پس هنگامی که مهاجم از هجوم خود به مال دست بردارد و یااین که مدافع، مال را از مهاجم بگیرد، اقدام به ضرب و جرح و یاقتل و یا ضررهای مالی برمهاجم مشروع نبوده وموجب ضمان خواهد بود، چرا که ضرب و جرح ودیگر ضررها زمانی جایز است که برای دفع مهاجم باشد0
4-13 قلمرو زمانی و مکانی اعمال در حکم دفاع مشروع
الف). محل دفاع
به طور کلی عملیات در حکم دفاع مشروع در مقام دفاع از شخص مقید به جای معینی نیست ولی در مورد دفاع از مال باید عملیات مزبور در منزل مسکونی و یا محلی که برای سکونت مهیا شده است به عمل آید و به هر حال، مقصود این است که در موقع ورود سارقان خانه مسکون باشد در مورد راهزنی محل دفاع هر جایی است که امنیت مردم و جاده ها را مختل سازد.
ب). زمان دفاع
در دفاع مشروع فرض بر این است که دفاع مقارن با حمله است، در حالی که در مورد عملیات در حکم دفاع مشروع چنین الزامی همیشه موجود نیست؛ همین اندازه که مثلاً سارق هنگام شب مبادرت به بالا رفتن از دیوار یا شکستن حرز منزل مسکونی و یا آزار صاحب خانه نماید، دفع سارق به هر وسیله ای که در دسترس باشد مجاز است و عمل در حکم دفاع مشروع تلقی می شود و مجازات منتفی است.
اتخاذ سیاست کیفری عادلانه ایجاب می کند تا در مقابل خطر و وحشت و اضطرابی که این قبیل سارقان مسلح برای ساکنان خانه ایجاد می کنند، کسانی هم که معرض خطر قرار می گیرند قانوناً بتوانند اختیار بیش تری در رفع خطر با توسل به هر وسیله دفاعیه ای داشته باشند. توجیه اعمال مستلزم دفاع از طول زمانی بیش تری برخوردار است، بطوری که دفاع از زمان بالا رفتن سارق از دیوار شروع می شود و به بعد از ورود بزهکار به خانه نیز قابل تسری است.
مرجع تشخیص حمله در هنگام شب دادگاه است، ولی به طور کلی شب فاصله زمانی بین غروب آفتاب تا طلوع آفتاب است.
ج. اشکالات ناشی از شناخت اعمال در حکم دفاع مشروع
تقریباً مشابه اعمال در حکم دفاع مشروع که در حقوق ایران مورد مطالعه قرار گرفت در ماده ی 329 قانون جزای فرانسه نیز به شرح زیر پیش بینی شده است :
دو مورد زیر در عداد دفاع ضروری کنونی محسوب می شود:
1. قتل و جرح و ضرب ارتکابی در ضمن جلوگیری از دیوار بالا رفتن یا تخریب محوطه ی بسته و دیوار و یا داخل شدن به خانه یا آپارتمان مسکونی و توابع آن در هنگام شب.
2. قتل و جرح و ضرب ارتکابی برای دفاع از خود در مقابل عاملان سرقتهای یا غارتی که با قهر و غلبه به عمل آید.
بنابراین صرف نظر از ضوابط کلی دفاع مشروع ماده 329 قانون جزای فرانسه شخص مجنی علیه را که در اثر مقاومت مرتکب جرم شده از اثبات تهدید شدن به خطر قریب الوقوع بی نیاز نموده است و لذا مالکی که شب هنگام شاهد بالا رفتن شخصی از دیوار خانه اش می باشد، حق دارد نسبت به جان خود هراسان شود و از این تجاوز با قتل و جرح و ضرب متجاوز جلوگیری نماید. بنابراین در حقوق فرانسه دو مورد ممتازه دفاع مشروع وجود دارد :
– بالارفتن از دیوار و یا هتک حرز خانه مسکونی و غیره.
– ارتکاب سرقت و یا غارت به طور قهر و غلبه.
شناخت اعمال در حکم دفاع مشروع در مواردی مواجه با اشکال میشود، زیرا ممکن است شخصی به هنگام شب وارد منزل مسکونی یا ملحقات محصوره ی آن شود بدون این که قصد بردن مالی داشته باشد و صاحب خانه به صرف ملاحظه چنین فردی بر بالای دیوار مبادرت به قتل وی نماید. آیا عمل چنین فردی در حکم دفاع مشروع بوده و مرتکب، فاقد مسئولیت است؟
با عدم دسترسی به آرایی از محاکم ایران در این زمینه ذیلاً به چند نمونه از آرای صادره از محاکم فرانسه اشاره میشود: