پژوهش(پایان نامه) : موقعیت جغرافیایی، ابوریحان بیرونی-دریافت پایان نامه ها

Conceptual futuristic look at information technology of internet of things IOT big data cloud computing using artificial intelligence AI

آتشکده چهار تاقی نیاسر، تقویم آفتابی ایران باستان

آتشکده‌ی نیاسر، یک بنای چهارطاقی روی یکی از ارتفاعات نیاسر کاشان است که در دوره‌ی ساسانی ساخته شده و برای انجام آیین خاص زرتشتی از آن استفاده می‌شده است. این سازه، جزو کهن‌ترین و بزرگ‌ترین نمونه‌های چهارطاقی ایران و سالم‌ترین آن‌ها است. 

مقاله های مرتبط:

  •  در سفر به کاشان، از چه مکان هایی دیدن کنیم؟
  • آتشکده هارپاک ، اوج هنر در بافت تاریخی
  • بازار کاشان، نگینی در کویر ایران
  • با آبشار زیبای نیاسر در شهرستان کاشان آشنا شوید 

در تاریخ کهن ایران، علم و دین دو عنصری بوده‌اند که بر بسیاری از سازه‌های باستانی تاثیرگذار بوده‌اند، تا آنجا که شناخت امروزه‌ی این بناها منوط به بررسی علمی و دینی دوره‌ی ساخت آن‌ها است. سازه‌هایی که با کمک علوم گوناگون برای کاربرد بهتر و کارایی بیشتر در خدمت ادیان ساخته می‌شدند، از آتشکده‌های باستانی تا مساجد دوران اسلامی.

از بناهایی که کاربرد دینی آن‌ها اثبات شده است و تحقیقات جدید، بسیاری از رازهای نهفته در آن‌ها را یک‌به‌یک برملا می‌کند، چهارطاقی‌ها هستند. البته واژه‌ی چهار تاقی را کسانی که از سایر کشورها برای باستان‌شناسی و سایر فعالیت‌های پژوهشی معماری در ایران آمدند، روی این بناها نام‌گذاری کردند. در اصل آن‌ها به دلیل عدم شناخت از فضاهای مذهبی ایرانیان بر اساس شکل ظاهرشان آن‌ها را نام چهار تاقی دادند، ولی در اصل این فضاها اکثرا آتشکده است.

چهارطاقی

این بنا که با نام‌های چهار قاپو و چهار دروازه نیز شناخته می‌شود، بنایی است چهارگوش که روی پلانی مربع ساخته می‌شود. چهار پایه در آن عهده‌دار نگهداری گنبد هستند و در چهار ضلع خود میان دو پایه‌ی طرفینی ورودی طاق‌دار دارند.

پایه‌ها در این نوع بناها، دیوارهایی با ضخامت زیاد و عرض کم هستند و به نحوی متصل شده‌اند که زاویه‌ی میانی آن‌ها قائمه است. در دو طرف آن‌ها ورودی قرار گرفته است. به این نوع دیوارها در گذشته جرز می‌گفتند. سقف ورودی‌ها نیز از نوع طاق منحنی (قوس) است.

از دیگر عناصر اصلی در ساخت این بناها گوشواره است که در زیر گنبد و در قسمت فوقانی طاق‌ها قرار می‌گیرد. گوشواره در واقع سازه‌ای است برای تبدیل مربع به هشت‌ضلعی و سپس دایره برای اجرای گنبد که به شکل پیش‌آمدگی در کنج‌های داخل بنا مشاهده می‌شود.

چهارتاقی نیاسر

چهارطاقی در دوره‌های مختلف

دوران اشکانی

شروع ساخت چهارطاقی‌ها در ایران مربوط به دوره‌ی اشکانی است و قدیمی‌ترین چهارطاقی‌های ایران بناهای ساخته شده در این دوره هستند. از کاربرد این بناها در زمان اشکانی اطلاعات مفیدی در دست نیست، ولی با توجه به بررسی نمونه‌های موجود، کاربرد اقامتگاهی برای حکام در میان قلعه‌ها و کاربرد حفاظتی در نقاط حساس میان راه‌ها برای این بناها به اثبات رسیده است؛ مانند چهارطاقی قلعه‌ی ضحاک در هشترود آذربایجان شرقی.

چهارتاقی بازه هور

چهار طاقی بازه هور

دوران ساسانی

دوران ساسانی، دوران شکوفایی در ساخت چهارطاقی هم از حیث تعداد و هم از حیث کیفیت ساخت بوده، به نحوی که بیشترین چهارطاقی‌های باقی‌مانده مربوط به این دوره هستند. در دوره‌ی ساسانی، از بنای چهارطاقی در ساخت آتشکده‌ها استفاده می‌شد. به این صورت که چهارطاقی‌های مذکور، محل استقرار آتش و سایه‌بان دائمی برای آن به منظور اجرای مراسم دینی بوده‌اند؛ مانند چهارطاقی نیاسر در نزدیکی کاشان.

دوران اسلامی

در دوره‌ی اسلامی از سازه‌ی چهارطاقی هم در بناهای غیردینی مانند کوشک‌ها و هم در بناهای دینی شامل مساجد و آرامگاه‌ها استفاده می‌شده است.

کوشک، خانه‌ای با معماری سلطنتی است که در میان باغ‌ها (فضای باز و مشجر) ساخته و تمام اطراف آن یا برخی از اطراف آن باز بوده و به‌عنوان کاخ تابستانی شناخته می‌شد.

در ساخت آرامگاه‌ها برای پیاده کردن طرح چهارطاقی، فقط ابعاد آن کاهش می‌یافت و بسته به عقاید و فرهنگ فرد مدفون، تزئینات و جزییات آن، متفاوت بود. نمونه‌های فراوانی از آرامگاه‌های چهارطاقی در آسیای مرکزی وجود دارد؛ مانند آرامگاه امیراسماعیل سامانی (بنیان‌گذار سلسله‌ی سامانیان) در بخارا.

چهارتاقی نیاسر

چهارطاقی‌ها و مساجد به دو صورت با هم در ارتباط هستند. در بسیاری از مساجد کهن، بنای چهارطاقی نیمه‌ویرانی را که بخشی از یک آتشکده بوده، بازسازی کرده و با تغییر کاربری بنا، از آن به‌عنوان مسجد استفاده کرده‌اند که از این نمونه مساجد در ایران بسیار است؛ مانند مسجد جامع بروجرد.

در ساخت بسیاری از مساجد که نسبت به مساجد بالا از قدمت کمتری برخوردار هستند، در طراحی شبستان‌ها از مدل معماری چهارطاقی بهره جسته‌اند که در بسیاری نمونه‌ها با توجه به اصول و نیازها برای ساخت مسجد، تغییراتی بنیادین در این سبک معماری ایجاد شده است.

چهارطاقی دانشمندان ایرانی

در ژوئن سال ۲۰۰۹ میلادی، از طرف دولت جمهوری اسلامی ایران، سازه‌ای به نشانه‌ی پیشرفت علمی صلح‌آمیز به دفتر سازمان ملل در وین اتریش هدیه شد. این سازه بنایی چهارگوش ساخته شده به تقلید از سبک معماری ایرانی اسلامی (چهارطاقی) است که در چهار ضلع آن مجسمه‌هایی از چهار فیلسوف ایرانی خیام، ابوریحان بیرونی، زکریای رازی و ابوعلی‌ سینا قرار داده شده است. این سازه هم‌اکنون در محوطه‌ی این ساختمان اداری و در سمت راست ورودی اصلی آن قرار دارد.

چهارتاقی دانشمندان ایرانی

چهارطاقی نیاسر

شهر نیاسر، که به عقیده‌ی مورخان، روستایی باستانی بوده در ۳۵ کیلومتری شمال غربی شهرستان کاشان در استان اصفهان و در منطقه‌ای کوهستانی در ارتفاعات کرکس قرار دارد. نیاسر به‌واسطه‌ی وجود چشمه‌ای دائمی و پرآب به نام چشمه‌ی اسکندریه از مناطق خوش آب و هوای ایران به‌شمار می‌رود.

این شهر با توجه به قدمت تاریخی قابل ملاحظه‌اش ابنیه‌ی تاریخی قابل توجهی را در خود جای داده است که چهارطاقی نیاسر از آن جمله است.

چهارتاقی نیاسر

این چهارطاقی بخشی از یک آتشکده مربوط به دوره‌ی ساسانی است که به دستور اردشیر بابکان (موسس سلسله‌ی ساسانی) روی یکی از صخره‌های غربی مشرف به شهر ساخته شده است. طول اضلاع پلان مربع آن، ۱۴ متر است و در ساخت آن از سنگ‌های موجود در مکان ساخت و گچ استفاده شده است. سنگ‌های به‌کار رفته در بنا، در قسمت پایینی بنا به شکل طبیعی و در قسمت فوقانی و قوس‌ها مربع‌شکل هستند.

چهارتاقی نیاسر

ارزش علمی چهارطاقی نیاسر

با توجه به برگزاری آیین‌های مذهبی ادیان باستانی ایران در زمان‌هایی خاص از فصول مختلف سال، در طراحی ساختمان‌های مذهبی مرتبط، از اطلاعات نجومی استفاده می‌شده که این شیوه‌ی طراحی علمی، بناهای نجومی و تقویمی بسیاری را در این سرزمین به یادگار گذاشته است.

بر اساس پژوهش‌های اخترباستان‌شناسی، چهارطاقی نیاسر مانند برخی چهارطاقی‌های موجود دیگر، یکی از این بناهای نجومی و تقویمی است که در کنار این که اتاق اصلی آتشکده (محل استقرار آتش) بوده، به‌عنوان تقویم آفتابی نیز کاربرد داشته است.

چهارتاقی نیاسر

در تقویم آفتابی، زمان با استفاده از سایه‌های ایجاد شده توسط پرتوهای خورشید به هنگام طلوع و غروب آفتاب محاسبه می‌شود. با توجه به کیفیت حرکت خورشید در ایام مختلف سال، طراحی بنا از حیث اندازه‌ی طول پایه‌ها نسبت این اندازه با فاصله‌ی میانی پایه‌ها و در نتیجه زاویه‌ی منتج شده از این نسبت، به نحوی بوده است که پرتوهای خورشید هنگام طلوع و غروب در راستاهای سنجیده شده‌ای از بنا می‌تابد و در نقاطی خاص، سایه ایجاد می‌کند که هر کدام از این نقاط خاص بیانگر زمانی مهم و شاخص بوده است. در واقع، تقویم آفتابی عهده‌دار ثبت آیینی زمان بوده است.

چهارتاقی نیاسر

چهارطاقی نیاسر که در سال ۱۳۱۷ به شماره‌ی ۳۱۶ در میان آثار ملی به ثبت رسیده و یک بار در سال ۱۳۳۴ به همت اداره‌ی کل باستان‌شناسی مرمت شده، سالم‌ترین چهارطاقی موجود در ایران است که برای علاقه‌مندان به ایران باستان ارزش بازدید و برای مسئولان مربوطه، ارزش توجه بیشتر دارد.

چهارتاقی نیاسر

آتشگاه، یادگاری کهن در دل اصفهان

آتشگاه بنایی با بیش از ۱۰۰۰ سال سابقه در دل شهر تاریخی و زیبای اصفهان، بر بلندای کوهی در جوار زاینده‎رود، قرار دارد که یادگاری به جا مانده از دوران ایران باستان است. 

مقاله‌های مرتبط:

  • راهنمای سفر به اصفهان
  • حقایق جالب در مورد اصفهان

آتشکده اصفهان یا آتشگاه که کهن ترین یادگار تاریخی شهر از دوران ساسانی است، بر فراز کوه آتشگاه در غرب شهر اصفهان، قرار گرفته است. نام اصلی آن دژ مهربین بوده، و حال مردم به آن قلعه ماربین یا آتشگاه می‎گویند. این آتشکده یکی از ۷ آتشکده بزرگ و مهم دوران ساسانیان بوده است. 

دورنمای کوه آتشگاه

موقعیت جغرافیایی

بنای آتشکده، بر بلندای ۱۰۰ متری کوه آتشگاه، در بخش ماربین و ۸ کیلومتری غرب اصفهان، در قسمت جنوبی خمینی‎شهر، با فاصله‎ی ۲ کیلومتری از منارجنبان و در قسمت شمالی بزرگراه اصفهان-نجف‌آباد، قرار گرفته است. از بالای این کوه که در مقابل زاینده‎رود قرار دارد، شاهد چشم‎اندازی زیبا از چهارسوی شهر، باغ‎ها و کشتزارهای اطراف خواهید بود.

مشخصات بنا

معماری باستانی بنای آتشکده، به خوبی نمایانگر دیرینه تاریخی آن است. سازه‎ عظیمی که هر گوشه‎اش ۱۰۷ متر طول داشته و مانند دژی نفوذناپذیر است.

آثار باقی‌مانده از بنا نشان می‎دهد که این سازه دارای ۵ طبقه بوده و اکنون فقط ۲ طبقه از آن دیده می‎شود. آثاری از ستون‎های بلند و محکم از میان کوه تا اتاقک بالای کوه و اتاق‎های متعدد دیگر استوار روی آن ستون‎ها نیز قابل مشاهده است.

در حال بالا رفتن از کوه، ممکن است چشم‌تان به آثار به جای مانده از پله‎هایی بخورد که در میان دل کوه ساخته شده بودند و اکنون فقط اثری ناچیز از آن ها باقی مانده است.

همچنین پایه‌های باقی‌مانده بر دیواره‎ها، نشان می‎دهند که در طی قرون گذشته، این سازه دارای گنبدی دوار و بلند نیز بوده است.

بنای آتشکده یا دژ ماربین

بافت بنا

بافت این بنا از جنس خشت خامی بوده که از ملات خاک رس، آهک، و ساقه‎های نی، ساخته شده است. از شاخه‎های نی خشک در بین خشت‎ها، برای استحکام بیشتر استفاده می‎شده است.

اتاقک آتشکده

بر فراز بنا در بلندترین نقطه‎ی کوه، اتاقکی گرد و دارای ۸ گوشه، از جنس خشت دیده می‎شود که دور تا دورش را پنجره‎هایی ۸ گانه پوشانده‎اند و دارای نیم‌متر قطر است. خیلی‎ها معتقد هستند که به دلیل وجود پنجره‎هایی رو به بیرون، موبدان زرتشتی آتش جاودان را در این مکان نگهداری می‎کرده‎اند. از آخرین دورانی که این آتشکده فروزان بوده، گواه چندانی بر جای نمانده است.

بررسی‎های باستان‎‎ شناسان

بررسی‎ها نشان می‎دهند که این بنا به جا مانده از قرن ششم پیش از میلاد بوده و در قرن سوم میلادی، به محلی برای برپایی آتش جاودان تبدیل شده است. در متون کهن از آن با نام دژ مهرین یاد شده و اشارات بسیار به فرهنگ و تمدن دیرینه‎ی شهرک باستانی مهرین و ماربین، نشانگر قدمت و اصالت این بنا است.

بررسی این بنا از سال ۱۹۳۸ میلادی توسط آندره گُدار، در سری مجلات ایران‎شناسی آغاز شد. نخستین نقشه معماری دقیق آن نیز، در سال ۱۹۶۰ میلادی توسط ماکسیم سیرو تهیه شد. از ایرانیان نیز،‌ نخستین بار رشید شهمردان، که یک موبد زرتشتی بود،و سپس دکتر علیرضا جعفری‎زند باستان‎شناس، و میترا آزاد، به بررسی این بنا پرداخته‎اند. این باستان‌شناسان ایرانی، نتایج تحقیقات خود را در کتاب‎هایی با همین عنوان، ارائه داده‎اند.

آتشگاه

دورنمایی از آتشگاه

امروزه در بافت بنا شاهد سوراخ‎های بسیاری خواهید بود که توسط غارتگران به امید یافتن گنج کنده شده‎اند. همچنین عدد ۱۳۵۳ هک شده روی برخی از خشت‎های قسمت شمالی سازه، نشان می‎دهد که بنای آتشکده در دوران پهلوی مرمت شده است.

دورنمای آتشکده از باغ ناژوان

بازدیدکنندگان باید برای دیدن بنا از کوه بالا بروند. بازدید از این بنا، آزاد بوده و هیچ هزینه‌ای هم ندارد.

آتشگاه

عکس: عباسعلی ماندگار

آتش‌سوزی در بازار رضا مشهد

مدیرعامل سازمان آتش‌نشانی و خدمات ایمنی شهرداری مشهد از وقوع آتش‌سوزی گسترده در یکی از بازارهای شهر مشهد و مهار آن در کمترین زمان ممکن خبر داد.

حسن جعفری در تشریح جزییات این خبر، گفت:

در این آتش‌سوزی که ظهر امروز در ضلع‌جنوبی بازار رضا رخ داده بود، سه باب مغازه پوشاک در طبقه همکف بازارچه سوم، اول هشتی چهارم به علت نامعلومی آتش گرفته بود.

وی ضمن تاکید بر تلاش بی‌وقفه آتش‌نشانان ایستگاه‌های ۲ و ۲۴ در اطفای به موقع آتش و جلوگیری از گستردگی خسارت، خاطرنشان کرد:

با توجه به تعطیلی بازار، آتش‌سوزی در شرایط توسعه به ستاد فرماندهی این سازمان اعلام شد.

جعفری تصریح کرد: این حریق موجب سوختگی ۱۰۰ درصدی یکی از مغازه‌ها و به طور تقریبی بین ۲۰ تا ۵۰ درصدی دو مغازه دیگر شد و دود ناشی از آن فضای بازار را فرا گرفت.

وی ادامه داد: با توجه به ترافیک سنگین در آن منطقه و بافت سنتی بازار رضا امدادرسانی در این منطقه با مشکلات زیادی همراه است.

این مقام ایمنی با بیان اینکه در این آتش‌سوزی به کسی آسیبی نرسیده است، گفت: علت دقیق وقوع آن در دست بررسی است.