ورودی
2-8-نگرش اجتماعی به پایداری شهر :
گرچه توسعه پایدار جدیدترین جنبش زیست محیطی در سطح جهان است و در درجه اول بر پیامدهای زیست محیطی و اکولوژیکی رشد و توسعه اقتصادی کشورها در سطح بین المللی و منطقه ای تاکید داشته است. لیکن در سطح محلییعنی در شهرها و روستاها و بویژه در کشورهای جهان سوم، آنچه بیش از همه جلب توجه می کند و باید مندظر باشد بعد اجتماعی – اقتصادی توسعه است که در نهایت بعد زیست محیطی ‌آن را نیز تامین خواهد کرد و بنابراین به موازات توجه به مسائل زیست محیطی، شهر پایدار باید به مسائل اجتماعی و انسانی نیز توجه داشته باشد که منظور، ایجاد و حمایت از محیط های انسانی فعال، فضاهای زنده، مشارکت، در شهرهایی است که کیفیت بالایی را برای زندگی شهروندان خود فراهم می نمایند.
در سال های اخیر، استفاده از شاخص های ارزیابی کیفیت محیطی در کشورهای مختلف متداول شده است. این شاخص ها مجموعه اطلاعاتی است که وضعیت کل یک مجموعه را منعکس می سازد و روشی است برای دیدن تصویر کلی از طریق اجرای آن که به ما نشان می دهد، مجموعه (شهر) به کجا می رود؟ به طرف بالا یا پایین؟ به جلو یا عقب؟ وضعیت در حال بهعبود است یا وخامت و یا اینکه تغییری نمی کنند (حسن نژاد امجدی و دیگران، 1379: 210). البته به وضوح دیده می شود که الگوهای توسعه شهری در اغلب نقاط جهان به خصوص در کشورهای در حال توسعه از نظر اجتماعی و روانی مطلوبیتی ندارد، افزایش شکاف درآمد و ثروت بین اقشار اجتماعی – ازدیاد فقر – یکی از عوامل مهم مخرب محیط زیست در کشرهای در حال توسعه می باشد. بر این پایه کاهش فقر مرحله اساسی در توسعه پایدار است لذا فقر بیش از اینکه به فکر محیط زیست و مشارکت در جهت حفظ‌آن باشند، به فکر نیازهای اساسی همچون امکانات شغلی، بهداشتی و آموزشی خود هستند. همچنین شهرها و سکونتگاه های موجود به هیچ وجه مطابق معیارها و ضوابط مورد نظر نیستند و مراکز شهری اغلب فرسوده و خالی از فعالیت شده اند. حومه های شهری فاقد روحیه شهری و به شدت متکی بر اتومبیل هستند.
تفکیک قاطع کاربری ها بر اثر منطقه بندی متداول الگوی پراکنده و بی رویه توسعه در مناطق شهری و البته به یک شبکه ارتباطی و حمل و نقل طولانی و خسته کننده روزانه است. و مردم بطور روز افزون از یکدیگر جدا می شوند، در اکثر مورد مدیریت شهری تدارک خدمات اجتماعی و تسهیلات برای تهیدستان را به بهای رشد اقتصادی و مدون سازی نادیده می گیرد. الگو های کاربری زمین بر مبنای تفکیک و جداسازی قشرهای مختلف بر حسب درآمد و شغل استوار است و این خود ریشه در توزیع نامتعادل و غیر منصفانه امکانات و موقعیت ها دارد. در مجموع، امروزه اعتقاد بر این است که پایداری در تمامی ابعاد اجتماعی و اقتصادی و تعادل زیست محیطی و ملزوم یکدیگرند. و تحقق هر کدام به تنهایی پایداری محسوب نمی شود. باید توجه داشت که در ابعاد اجتماعی، اقتصادی، پایداری شهری به حفاظت گرایی صرف در برخورد با سرمایه طبیعی در زیست محیطی نمی پردازد. به بیان دیگر، تنها ایجاد «دژهای پایدار طبیعی» آن هم چه بسا با حذف توده ها و «پریدن به داخل قایق نجات» با خلق محدوده های ممنوعه و انحصاری، به عنوان راه حلی غیر انسانی و غیرا خلاقی مطرود می باشد (صرافی، 10:1379) و بطور کلی ادغام ملاحظات اجتماعی و زیست محیطی خصوصیات بارز و برجسته یک شهر پایدار است.
2-9-پایداری و عدالت اجتماعی:
آموزه های دینی ما نقش عدالت و تعادل را تبیین کرده اند، بطوریکه قرار دادن هر چیز در جای مناسب خویش و استفاده کار او پایدار از طبیعت را عدالت و شکران نعمت الهی می دانند. بدین ترتیب هر آنچه در طبیعی وجود دارد به اندازه معین است و در این باره خداوند متعادل در قران کریم می فرماید: «زمین را بگستردیم و در آن کوهها فکندیم و همه چیزهای مناسب در‌ آن رویاندیم. و در انجا برای شمار کسانی که شما روزی دهشان نیستند، لوازم معیشت قرار دادیم، هر چه هست هزینه های ان نزد ماست. و ما آن را جز به اندازه معین نازل می کنیم»‌ (قرآن کریم، آیات، 19، 20، 21 سوره حجر). و این در حالی است که در اندیشه ایرانی هر آنچه که خدا داده است، پاک و دوست داشتنی است، و ارج گذار بر عناصر را، اقرار به عظمت خداوندی و دینداری می داند، هردوت و گزنفون درباره وسواس ایرانیان در پاک نگاهداشتن طبیعت نوشته اند که ایرانیان هیچ چیز آلوده و کثیفی را در آب نمی ریزند و در پاک نگهداشتن خاک و زمین مراقبت می کنند (فرهنگ مهر، دیدی نو از دینی، 1375: ص 70). بنابراین روشن است که نظام هستی و آفرینش بر عدل و توازن و براساس تعادل می باشد.
بر این اساس عدالت اجتماعی در تمام نقاط زمین از اصول اساسی توسعه پایدار است و افراد زیادی از این نظریه طرفداری می کنند. بحث های زیادی درباره تعریف عدالت اجتماعی وجود دارد، اما همگان اتفاق نظر دارند که این امر به سیاست توزیع یا روش های علمی بر می گردد و به تساوی شرایط با امتیازات منفی و مثبت در جامعه منتهی می شود. همچنین عدالت اجتماعی به این دلیل مهم است که شکاف عمیق بین امتیازات مثبت و منفی می تواند نتایج زیان آوری را برای پایداری زیست محیطی به همراه داشته باشد. بطوریکه دیود هاوی عدالت اجتماعی و تعادل زیست محیطی را لازم و ملزم یکدیگر بر می شمارد و تحقیق هیچ یک را بدون آن دیگری ممکن نمی داند. از اینروست که فقر و محرومیت خود ریشه در تنزل زیست محیطی و تخلیه منابع داد (بارنون، 1379: ص 18).
در مجموع پایداری باید به ایجاد جامعه ای مبتنی بر عدالت و برابری بیان
جامد و این سوال را همیشه می توان مطرح کرد که پایداری برای چه کسی؟ باید توجه داشت که شهر پایدار باید برای همه افراد اعم از نژاد، فرهنگ، سن، شغل و درآمد یکسان بوده و تنوع اجتماعی و فرهنگی را ترغیب نماید. بنابراین شهر پایدار، شهری است که تنوع در آن وجود داشته باشد و کلیه افراد و گروه ها به خدمات و تسهیلات اساسی دسترسی داشته، ساکنان آن دارای موقعیت ها و فرصت های برابر باشند.
2-10-خاستگاه بوم –شهر¹ :
ریچارد رجیستر² و تنی چند از دوستاش در سال 1975 در شهر برکلی کالیفرنیا، سازمانی غیر انتفاعی به نام «بوم شناسی شهری» تاسیس کردند که هدف آن «بازسازی تعادل بخش شهرها با طبیعت» بود.
سازمان بوم شناسی شهری از آن زمان تاکنون با شرکت دیگران، «خیابان آرام»³ (یعنی خیابان هایی که با روش های گوناگون از سرعت و میزان رفت و آمد وسایل موتوری می کاهد و در آنها همواره حق تقدم با رهگذران پیاده است) ساخته، بخشی از یک آبگذر را که 80 سال پیش تر پوشانیده شده بود احیا کرده، احکامی را درباره انرژی، به مراحل تصویب رسانیده. یک خط اتوبوس را، انداخته، باعث رواج بدیل هایی چون دوچرخه سورای و پیاده روی بجای استفاده از خودرو شده،
.Ecocity1
2. Richard register ³.Slows treet.
ساخت بزرگراه را به تعوی انداخته و چند کنفرانس نیز درباره چنین موضوعاتی برگزار کرده است. رجیستر در سال 1987 در کتاب خود با نام «شهر – بوم برکلی» به تشریح دیدگاه خود در این باره که چگونه برکلی را مطابق با ویژگی های بوم شناختی اش طی دهه های آینده می توان بازسازی کرد پرداخته است. انتشار تشدید جدید سازمان به نام «بوم شناسی شهری» و کتاب یاد شده، نیروی فزاینده ای به سازمان داد. قدرت سازمان پس از بر پایی اولین کنفرانس جهانی شهر – بوم در سال 1990 در شهر برکلیافزونتر شد. در این کنفرانس، 700 نفر از سراسر جهان گردهم آمدند تا درباره مسائل شهری بحث کنند و برای شکل دادن دوباره به شهرها مطابق با اصول بوم شناسی، طرح هایی بیانه سفید، کنفرانس دوم و سوم به ترتیب در 1992 در آدلاید، استرالیا و در 1996 در سنگال برگزار شد (رزلند، 1377: 89).
«دیوید انگویت» یکی از دوستداران استرالیایی محیط زیست، کمی پیش از برگزاری اولین کنفرانس شهر – بوم، کتابی به نام «به سوی شهر – بوم» منتشر کرد که بعدها در آمریکای شمالی با نام «شهرهای مان را از نو بسازیم» انتشار یافت. به نظر انگویت، شهر اختراعی است که مبادله را به حداکثر و سفر را به حداقل برساند» مراد الو از مبادله همه گونه مبادله است: پول، کالا، افکار، عقاید و احساسات و اطلاعات وراثتی، او شهر بور را چنان جایی تصویر می کند که مردم در آن پیاده و یا دوچرخه یا وسایل عمومی، رفت و آمد می کنند و بدون بیمه از هوای مسموم و راه بندان آزادانه به مبادله می پردازند سازمان بوم شناسی شهری اکنون 20 ساله شده است و رسالت خود را ساختن «شهرهای بوم دوست» می داند که اصول دهگانه زیر در آنها رعایت شده باشد: (همان: 90) .
– تجدیدنظر در اولویت های کاربری زمین به منظور ایجاد جماعت های کوچک و محدود، متنوع، سبز، امن، خوشایند و جماعت های چند کاره نزدیک به گروه ها و سایر تاسیسات شبکه حمل و نقل.
– تجدید نظر در اولویت های شبکه حمل و نقل با تکیه بر اصل «نزدیک ترین دسترسی»
– مرمت و استفاده دوباره از فضاهای شهری تخریب شده، به ویژه مهرها، خطوط سلامتی، پستی و بلندی اطراف شهر
– ایجاد خانه های آبرومند، ارزان، محکم، راحت، که گروه های مختلف قومی و درآمدی را در خود جای دهد.
– پیشبرد عدالت اجتماعی و ایجاد فرصت برای زنان، اقلیت های قومی و از کار افتادگان