پایان نامه دانشگاهی : وزارت ورزش و جوانان، استان خراسان جنوبی

A cardboard space rocket launching with crumped paper as clouds of smoke on a blue background.

ارگ کلاه فرنگی بیرجند؛ نگین درخشان خراسان جنوبی

«ارگ کلاه‌فرنگی»، یادگاری از دوران قاجار و همچون نگینی باشکوه در بیرجند است که از مقر حکومتی به استانداری این شهرستان، تبدیل شده است.

مقاله‌های مرتبط:

  • رستوران های بیرجند؛ از پای تا سروناز
  • بیرجند کجا بریم؟

شهرستان بیرجند، از جمله سرزمین‌های تاریخی در کشور است که احتمالا در اواخر پادشاهی ساسانی و به همت زرتشتیان اهل یزد و کرمان، به‌عنوان محلی برای اسکان و استراحت افرادی که قصد عبور از کویر به سمت شمال خراسان و ماوراءالنهر را داشته‌اند، ایجاد شده است. با توجه به قدمت و تاریخ غنی این شهرستان، آثار تاریخی و جاذبه‌های گردشگری ارزشمندی در این سرزمین برجای مانده است که «ارگ کلاه‌فرنگی»، یکی از آن‌ها است. «ارگ حسام‌الدوله»، «قصر بی‌بی عروس» و «ارگ سرکار»، از دیگر نام‌هایی است که این اثر تاریخی و ملی کشور به آن شهرت یافته است.

ارگ کلاه فرنگی بیرجند

کلاه‌فرنگی یا کوشک، درواقع نوعی از معماری سلطنتی است که اغلب در قاره‌ کهن و در کشورهایی همچون ایران، امپراطوری عثمانی و همچنین شبه قاره‌ی هند، طرفداران بسیاری داشته و نمونه‌های متعددی از آن‌ها در طول تاریخ ساخته شده و برجای مانده است. بناهایی که در مرکز باغ یا در وسط تفریحگاه‌ها به صورت‌های مختلفی از جمله ساده یا تزئینی احداث می‌شد.

دهخدا نیز در لغت‌نامه‌ی خود در وصف این‌گونه عمارات چنین گفته است:

عمارتی که در میان عرصه سازند. بناء در میان عرصه با گنبدی شبه مخروط. اطاقکی مسقف در وسط کاخ‌ها و باغ‌ها برای استراحت.

«ارگ کلاه‌فرنگی» که در کنار آثار دیگری همچون «مدرسه‌ی شوکتیه»، «باغ اکبریه»، «قلعه بیرجند»، «ارگ بهارستان» و دارای ارزش تاریخی و فرهنگی است، در دوران حکومت قاجاریان و در سال‌های ۱۲۶۴ تا ۱۳۱۳ هجری قمری در شهرستان بیرجند احداث شده است. عمارتی که گفته می‌شود طراح و سازندگان، آن را با کاربری مقر حکومتی و به مساحت تقریبی ۷۰۰ متر مربع احداه کرده است.

ارگ کلاه‌فرنگی بیرجند، اکنون ساختمان استانداری استان خراسان جنوبی است

این در حالی است که در عصر حاضر، این اثر تاریخی به عنوان ساختمان استانداری استان خراسان جنوبی مورد استفاده قرار می‌گیرد. سازندگان این میراث ملی، آن را به فرم زیگوراتی یا شکل پله پله‌ای، در شش طبقه، با معماری زیبا و قابل توجهی ساخته‌‌اند و اکنون به همت سازمان میراث فرهنگی کشور، همچون عمارتی کهن و ارزشمند به ثبت ملی رسیده است. این بنا که در ابتدا با پلان شش ضلعی ساخته شده و در آخرین طبقه که راس عمارت را تشکیل می‌دهد به شکل مخروطی تبدیل شده و نمایی زیبا و باشکوه را ایجاد کرده است.

ارگ کلاه فرنگی بیرجند

محققان، این ارگ را به «امیر حسن خان شیبانی»، نسبت داده‌اند؛ عمارتی که تا اوایل دوران حکومت قاجار، همچنان به عنوان مقر حکومتی مورد استفاده قرار می‌گرفت و توسط مالک آن «امیر علم خزیمه»، در سال ۱۳۵۶ به فرمانداری بیرجند اهدا شد. امروزه سازمان میراث فرهنگی کشور نیز این بنای تاریخی و کهن را ارج نهاده و آن را در زمره‌ی بناهای تاریخی مهم استان خراسان جنوبی قرار داده و با شماره‌ی ۱۸۸۰ به ثبت ملی رسانده است. معمار و طراح ارگ بیرجند، آن را به شکل شش ضلعی و در راس آن را به‌صورت یک مخروط و سفید رنگ ساخته است که در نگاه نخست، توجه تماشاگران و کارشناسان معماری را به‌واسطه‌ی زیبایی و طراحی جالب و قابل توجه‌ای که دارد، به خود جلب می‌سازد. عمده مصالح استفاده شده در ساخت ارگ بیرجند،گل، آجر، ساروچ و آهک است و ضمن داشتن شکل زیگوراتی و شش اشکوبه که خاص و منحصربه‌فرد جلوه می‌کند، متشکل از چند بخش اصلی و فرعی است. هم‌کف، فضای ورودی، هشتی، گنبدی‌ها، چندین اتاق، دالان‌های مختلف، فضای حوضخانه، فضای اطراف حوضخانه و طبقه‌ی اول، از جمله قسمت‌هایی است که در این ارگ قدیمی طراحی و ساخته شده است.

ارگ کلاه‌فرنگی بیرجند در شش طبقه ساخته شده که تنها دو طبقه‌ی آن قابل استفاده است

از نکات جالب توجه در مورد معماری ارگ کلاه فرنگی بیرجند، می توان به طبقات آن اشاره کرد که با وجود تعبیه و ساخت شش طبقه در این عمارت، تنها دو طبقه‌ی هم‌کف و طبقه اول قابل استفاده است و طبقات دیگر تنها به دلیل شکل‌پذیری ساختمان بنا، طراحی و ساخته شده است. البته بد نیست بدانید که شکل نخستین ارگ کلاه‌فرنگی بیرجند، به‌صورت دو بادگیر آن هم در طرفین یا در دو سمت بوده است که متاسفانه به دلیل بازسازی‌ها و تعمیراتی که در زمان‌های پس از ساخت بر آن صورت گرفته است، به‌طور کامل حذف شده و از بین رفته است.

ارگ کلاه فرنگی بیرجند

جالب است بدانید که کارشناسان معماری، بخش هم‌کف را به دلیل بهره‌مندی از نقشه و فضاسازی کامل، از مهم‌ترین بخش‌های ارگ معرفی کرده و اهمیت ویژه‌ای برای آن قائل هستند. سازندگان ارگ بیرجند، فضای ورودی این عمارت زیبا را جلوتر از طبقه‌ی هم‌کف احداث کرده‌اند. همچنین ایشان در بخش ورودی بنا با ایجاد قوس‌های متعدد، طاق‌های زیبایی را در بنا ایجاد کرده و هنرمندی خود را با اجرای تزئینات و سبک‌های تزئینی متنوع در بخش‌های مختلف از جمله طبقه‌ی هم‌کف ارگ، در معرض نمایش قرار داده‌اند. همچنین معماری انجام شده در هم‌کف این ساختمان ارزشمند تاریخی، به‌صورتی است که بخش‌های مختلفی از جمله گنبدی‌ها، اتاق‌ها و هشتی به کمک دالان‌های ارتباطی به یکدیگر متصل و محدود می‌شود. طبقه‌ی نخست ارگ نیز به شکل هندسی هشت‌ضلعی ساخته و روی طبقه‌ی هم‌کف قرار گرفته و طراح و معمار این بخش از قصر بی‌بی عروس بیرجند، فضای کوچک‌تری را برای آن در نظر گرفته و چند اطاق کوچک را در فضای آن تعبیه کرده است.

ارگ کلاه فرنگی بیرجند

در مرکز عمارت ارگ، می‌توان بخشی زیبا و بهره‌مند از معماری جالب توجهی را مشاهده کرده که از آن به بخش حوضخانه یاد می‌شود. درواقع می‌توان این بخش از ارگ را به دلیل وجود تزئیناتی که هنرمندان سازنده بر آن انجام داده‌اند، از مهم‌ترین بخش‌های عمارت ارگ بیرجند، معرفی کرد.

حضور آب‌نما در بخش حوضخانه علاوه بر زیبایی، تهویه‌ی این قسمت از ارگ را نیز برعهده دارد

سازندگان این اثر تاریخی، محوطه‌ی حوضخانه را با فاصله‌ی یک متر پایین‌تر از کف اصلی ساختمان ارگ ساخته و آن را به شکل هشت ضلعی طراحی و ایجاد کرده‌اند. محوطه‌ی اطراف این بخش از ارگ نیز به دلیل داشتن طاق‌نماهای تزئینی که با مقرنس‌هایی زیبا و چشم‌گیر باشکوه و دیدنی شده، مورد توجه و تحسین کارشناسان معماری قرار گرفته است. از نکات جالب در این بخش، می‌توان به سکوهای کوتاهی که به تعداد طاق‌نماها در بخش تحتانی آن تعبیه و ایجاد شده است، اشاره کرد.

سازندگان ارگ برای تهویه‌ی حوض‌خانه، آب‌نمایی زیبا با شکلی خاص و ویژه در این بخش قرار داده‌اند که زیبایی آرامش‌بخشی را نیز ایجاد کرده است. همچنین حضور پنجره‌های نورگیر که در قسمت گنبدی کلاه‌فرنگی تعبیه شده است، روشنایی و نور مورد نظر فضای حوض‌خانه‌ را تامین می‌کند که هنرمندان سازنده‌ی بنا با دیگر تزئیناتی که در این قسمت از ارگ انجام داده‌اند، فضایی زیبا و تماشایی را ایجاد و برای آیندگان به یادگار گذاشته‌اند. از جمله تزئنیاتی که در بخش حوضخانه صورت گرفته است، می‌توان به مقرنس‌، رسمی‌بندی، کاربندی‌های لانه زنبوری و نیز تزئینات گلدانی اشاره کرد.

ارگ گوگد گلپایگان: ارگی سنتی یا هتلی مدرن؟

ارگ گوگد گلپایگان دومین بنای خشتی و گلی در ایران است که زیبایی معماری آن گردشگران بسیاری را به سمت خود جذب می‌کند.

مقاله‌های مرتبط:

  • دیدنی ‌های گلپایگان: سرزمینی کهن در اصفهان
  • مسجد جامع گلپایگان: مسجد عصر سلجوقی با قدمت ۹۰۰ساله

ارگ در لغت به معنای قلعه‌ای کوچک در میان قلعه‌ای بزرگ است که دارای برج و بارو باشد. ارگ در اصطلاح به معنی اقامتگاه و فرمانرواست لذا به مکانی اطلاق می‌شود که در آن فرمانروای شهر، ایالت یا کشور اقامت داشته باشد و از آنجا امور را رعایت کند. در شهرهای کهن ایران آثار بسیاری از ارگ‌های قدیمی که روزگاری محل فرمانروایی و اداره امور شهر بوده به جای مانده است. ارگ‌ها در موقعیت‌های مختلف دارای کارکردهای مختلف بوده‌اند و با تغییر شرایط کارکرد و عملکرد متفاوتی را ارایه می‌دادند.

ارگ گوگد گلپایگان

ارگ گوگد

ارگ گوگد در شهر گوگد گلپایگان از استان اصفهان واقع شده است. شهر گلپایگان در فاصله ۱۵۶کیلومتری شمال غرب استان اصفهان قرار گرفته و فاصله آن تا شهر اصفهان در حدود دو ساعت است. این شهر مابین شهرهای خوانسار، خمین و میمه واقع شده است. سابقه این شهر را به همای دختر بهمن از سلسله کیانیان نسبت می‌دهند. طبیعت خاص و زیبای شهر گلپایگان از بکرترین و بدیع‌ترین مناظر طبیعی استان است. ارگ گوگد در خیابان آیت‌الله گلپایگانی شهر گوگد، کوچه قلعه قرار دارد.

ارگ تاریخی گوگد دومین بنای خشتی و گلی ایران است. زمان ساخت این بنا را به ۴ قرن پیش نسبت داده‌اند. در حال حاضر هیچ سند مکتوبی از ساخت این قلعه برای اولین بار در دست نیست. تنها سندی که بر جای مانده، مربوط به ۱۳۰ سال پیش است که محتوای آن نشان‌دهنده این است که شخصی با نام علیخان بختیاری این ارگ را به عنوان مهریه به همسرش واگذار کرده و پس از آن، ارگ گوگد با نام ارگ علیخانی نیز معروف شده است.

ارگ گوگد گلپایگان

ارگ گوگد قلعه‌ای مربع شکل، به ابعاد ۷۰ در ۷۰ متر و مساحت تقریبی ۵۰۰۰ مترمربع است. این بنا دارای چهار برج در ۴ راس قلعه است. قلعه گوگد در بعضی قسمت‌ها دارای دو طبقه است. جرز پایه‌های برج ها حدود ۲٫۵ متر و ارتفاع برج‌‌ها ۱۲ متر است. نمای خارجی برج‌ها نقوش تزیینی دارد. قبل از بازسازی قلعه گوگد تنها برج‌ها، دیوار خارجی، بخشی از تالارهای ضلع غربی و بخشی ازخانه‌های داخل قلعه بر جای مانده بود. این ارگ که به صورت مربع شکل ساخته شده، دارای چهار برج قرینه زیبا با دیوارهایی سرخ رنگ و ارتفاع ۱۲ متر است. ساختمان ارگ سوراخ‌هایی در دیوارهای مرتفع خود دارد که از آن به عنوان سیستم امنیتی هشداردهنده استفاده می‌شد. گفته شده در دوره‌های پیش، این سوراخ‌ها محل جمع شدن کبوتران بوده، که با حضور مهاجمان، با سر و صدای خود به ساکنین داخل ارگ خبررسانی می‌کردند. در ارگ گوگد چاهی نیز در قسمت شرقی، وجود دارد که برای روزهای سخت که ممکن بود آب آشامیدنی وجود نداشته باشد، در نظر گرفته شده بود. روی درب ورودی دو درب وجود داشت که درب بزرگتر را مردکوب و درکوب کوچک را زن کوب می‌نامیدند. ارگ گوگد دارای چهار برج قرینه در چهار طرف ارگ است که نگهبانان در آنجا قرار می‌گرفتند و از ارگ حفاظت می‌کردند. ارگ گوگد دارای دیوارهای سرخ رنگ است که همین رنگ خاص دیوارها، زیبایی ارگ را چندین برابر کرده است.

ارگ گوگد گلپایگان

ساختمان ارگ گوگد و معماری آن بسیار شبیه کاروانسراها ساخته شده است. این ارگ در وسط، دارای فضایی باز است و بناهای آن در اطراف قرار گرفته‌اند، ارگ همچنین دارای طبقاتی در بالا و پایین است. به نظر می‌رسد در این نوع معماری، نظام طبقاتی در نظر گرفته شده و بر اساس آن بزرگان در طبقات بالایی و کسانی که دارای مقامات پایین‌تری بوده‌‌اند، در طبقات پایینی ارگ، ساکن می‌شده‌اند.

ارگ گوگد

موقعیت ارگ در گذشته، در مسیر جاده ابریشم که از اصفهان عبور می‌کرد، قرار داشت. کارکرد ارگ در زمان‌های صلح، به عنوان کاروانسرای تاجران مورد استفاده بود. این ارگ با توجه به موقعیت و وضعیت خاص خود نسبت به کاروانسراهای مجاور محل استراحت کاروان تجار سرشناس یا حاکمان و والی‌های سایر ایالات بوده است و حتی به استناد اظهارات افراد مسن شهر گوگد، آقامحمدخان قاجار نیز در لشکرکشی‌های خود چند روز را در این محل استراحت کرده بود.

ارگ گوگد

ارگ گوگد در زمان‌های جنگ و حمله مهاجمان کارکرد خود را تغییر می‌داد و به عنوان یک دژ نظامی مورد استفاده مردم شهر گلپایگان بود. درب شمالی ارگ که نام شاه‌نشین دارد و حوضی نیز در آن قرار دارد، در مواقع جنگ با آتش زدن درب شمالی، ساکنین ارگ با استفاه از آب حوض، آتش را خاموش می‌کردند.

ارگ گوگد

هتل گوگد

ارگ گوگد با شماره ۲۵۷۴ ثبت ملی شده است. این ارگ در سال ۱۳۷۸ توسط اداره میراث فرهنگی گلپایگان بازسازی و مرمت شد. این ساختمان هم‌اکنون کارکرد جدیدی یافته است. این ارگ تبدیل به هتلی سه ستاره و محلی برای اقامت مسافران شهر گوگد شده است. این هتل با داشتن ۲۰ اتاق و سوئیت‌هایی زیبا در دو طبقه، دارای رستوران، چایخانه سنتی و تالار پذیرایی است. امروزه از ارگ گوگد به عنوان استراحتگاه گردشگران شهر گلپایگان استفاده می‌شود. در حال حاضر این مجموعه با اتاق‌های زیبا همراه با امکانات مدرن و به روز رفاهی، بعنوان مهمانسرا آماده سرویس‌دهی به گردشگران داخلی و خارجی  است.

هتل ارگ گوگد

در هتل ارگ گوگد غذاهای سنتی و ایرانی وجود دارد، اما سرو غذاهای جدید و خارجی به چشم می‌خورد. همچنین در فضای باز ارگ فروشگاه‌هایی تعبیه شده است که می‌توانند احتیاجات گردشگران را برطرف کنند. اتاق‌های هتل با گچ‌بری‌ها و معماری سنتی، اما امکانات مدرن، چشم‌انداز زیبایی را برای اقامت‌کنندگان رقم زده است.

هتل ارگ گوگد

شهرستان گلپایگان علاوه بر ارگ گوگد دارای آثار تاریخی و طبیعی بسیار زیادی است که بازدید از آن‌ها بسیار جذاب است. بازدید از ارگ گوگد دو تجربه همزمان در اختیار گردشگران قرار می‌دهد، گردشگران علاوه بر بازدید از یک اثر سنتی تاریخی، در دل آن می‌توانند جلوه‌هایی از ترکیب سنت با امکانات مدرن، بازدید از یک هتل مدرن در بنا را مشاهده کرده و از امکانات آن بهره ببرند.

از آئین‌ های پهلوانی و زورخانه‌ ای پاسداری می‌شود مدیرکل دفتر ثبت آثار تاریخی اعلام کرد که کارگروه ملی میراث فرهنگی ناملموس با هدف پاسداری از «آئین‌های پهلوانی و زورخانه‌ای»تشکیل می‌شود.

فرهاد نظری اعلام کرد:

در راستای پاسداری از این میراث ارزشمند، کارگروه ملی میراث فرهنگی ناملموس با حضور نمایندگان وزارت ورزش و جوانان، فدراسیون پهلوانی و زورخانه‌ایی، وزارت علوم، تحقیقات و فناوری، وزارت آموزش و پرورش، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، صدا و سیما و دیگر اعضای مرتبط کارگروه در سازمان میراث فرهنگی‌صنایع دستی و گردشگری در آینده‌ای نزدیک برگزار می‌شود.

به گفته‌ی وی موضوع این جلسه مروری بر اقدامات پاسدارانه‌ی صورت گرفته و همکاری برای انجام اقدامات پاسدارانه‌ آینده است. وی اضافه کرد:

سازمان میراث فرهنگی، ‌صنایع دستی و گردشگری با همکاری وزارت ورزش و جوانان، فدراسیون پهلوانی و زورخانه‌ای و وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی در سال‌های گذشته اقدامات ترویجی پاسدارانه‌ای در این زمینه انجام داده است.

ورزش «پهلوانی و زورخانه‌ای»، مجموعه حرکات ورزشی با اسباب و بی‌اسباب و آداب و رسوم مربوط به آن‌هاست که در محدوده تاریخی و فرهنگی ایران از گذشته‌های دور رواج داشته‌است. پرونده‌ ثبت جهانی «آیین‌های پهلوانی و زورخانه‌ای» به کوشش فدراسیون ورزش پهلوانی و زورخانه‌ای ایران با همکاری سازمان میراث فرهنگی و گردشگری آماده شد و در ۲۵ آبان ۱۳۸۹ (۱۶ نوامبر ۲۰۱۰) در «فهرست معرف میراث جهانی ناملموس میراث معنوی یونسکو» به ثبت جهانی رسید. پس از این اقدام، دانشنامه «بروک‌هاوس» آلمانی با استناد به تحقیقات دانشگاه ورزش آلمان در شهر کلن، ورزش زورخانه‌ای را در کتاب اصلی و جلد ویژه ورزش، قدیمی‌ترین ورزش بدن‌سازی جهان معرفی کرده است. منبع: ایسنا